ASML begon in een bouwkeet: 15 geheimen van Nederlands waardevolste bedrijf

Het is het waardevolste bedrijf van Nederland, het bouwt de meest complexe machine ter wereld, en de chips die uit zijn machines komen, zitten in zo ongeveer alles met een stekker. Toch kijk je zelden echt bij ASML naar binnen. BNR-journalist Maxim van Mil kreeg twee jaar lang die zeldzame kans: hij mocht de cleanroom in en dook met de archivaris in dozen vol documenten waar nog nooit een buitenstaander in had gekeken. Het resultaat is de podcastserie Ons ASML, waarvan elke week een nieuwe aflevering verschijnt. De serie is een hit: hij stond al snel in de Podcast Top 100, de lijst met de populairste podcasts van Nederland. Wij luisterden de eerste drie afleveringen en zetten de opvallendste feiten, verhalen en geheimen voor je op een rij.

ASML in het kort

• Opgericht: 1 april 1984, als ASM Lithography

• Oprichters: Philips en ASM International, elk voor 50 procent

• Eerste directeur: Gjalt Smit

• Eerste werkplek: een bouwkeet naast een oude Philipsfabriek in Eindhoven

• Hoofdkantoor nu: campus De Run in Veldhoven

• Medewerkers: ruim 40.000 wereldwijd, met kantoren in meer dan 60 landen

• Beroemdste machine: de EUV-machine, zo groot als een stadsbus

15 feiten over ASML die je nog niet wist

1. ASML begon in een bouwkeet die lekte als een zeef. De eerste werknemer vond op zijn eerste dag een vrij bureau midden in de ruimte, en begreep bij de eerste regenbui waarom niemand daar zat.

2. Bij de koffie werd het nieuwe bedrijf een sterfhuisconstructie genoemd. Veel medewerkers dachten dat Philips er vooral vanaf wilde.

3. Frits van Hout was medewerker 001. Toen hij zei dat hij er vrijwillig kwam werken, werd hij voor gek verklaard. Later schopte hij het tot bestuurslid.

4. In 1984 was ASML naar eigen zeggen nummer tien of elf van de elf chipmachinemakers op de markt.

5. Het idee is ouder dan het bedrijf: al in 1966 schreven onderzoekers van het Philips NatLab op ruitjespapier over de voorloper van de chipmachine. Die handgeschreven weekverslagen liggen nu in het archief van ASML.

6. Eerste directeur Gjalt Smit bedacht de overlevingsstrategie van ASML in een vliegtuig terug uit San Francisco, nadat hij een fles rode wijn had besteld en in slaap was gevallen.

7. Het eerste echte hoofdkantoor in Veldhoven was een witte piramide met een dak van geperst papier. De ramen werden nooit gewassen, het dak wel, omdat het steeds groen uitsloeg. De naam ASML stond er nooit op.

8. ASML overleefde de crisis in de chipsector van de jaren tachtig juist omdat het zo jong was: de concurrenten zaten met enorme voorraden onverkoopbare machines, ASML had nog niets op de plank.

9. In advertenties plaagde ASML de concurrentie. Een reclame met de tekst "We hear you, Jerry" was gericht aan de topman van chipmaker AMD, die klaagde dat chipmachines te vaak stilstonden.

10. Een videoband haalde de belangrijkste klant uit de beginjaren binnen: IBM.

11. Na die deal verdrievoudigde de omzet binnen vier jaar en groeide het marktaandeel van 8 naar 18 procent.

12. Bij de beursgang werd 528 miljoen gulden opgehaald, maar slechts 99 miljoen daarvan ging naar ASML zelf. De rest ging grotendeels naar Philips.

13. Binnen het bedrijf mag een gewone engineer een manager tegenspreken, zelfs waar de klant bij is. Fouten maken mag ook, alleen niet twee keer dezelfde.

14. Eén mensenhaar is volgens de podcast al zo'n 50.000 nanometer dik. De machines van ASML tekenen lijntjes van slechts enkele nanometers.

15. De campus in Veldhoven heeft een eigen supermarkt, een hardloopbaan en een bushalte, en had tot voor kort de langste parkeergarage van Nederland. Veldhoven zelf is volgens Van Hout de grootste plaats van Nederland zonder treinstation.

De drie regels van Gjalt Smit

Kort na de oprichting leek het al over en uit voor ASML. Op de terugweg van een chipbeurs in San Francisco viel het kwartje bij Gjalt Smit, de eerste directeur. Hij formuleerde drie regels waaraan ASML moest voldoen om als nieuwkomer een kans te maken:

1. Er moet een grote technologische sprong aankomen, waarbij de bestaande machines verouderen.

2. De investering voor die sprong moet tien keer zo groot zijn als bij de vorige, zodat lang niet elke concurrent kan meedoen.

3. Om dat geld terug te verdienen, moet je een groot deel van de markt veroveren en meteen bij de grootste spelers horen.

Zijn conclusie was helder: "Je moet werkelijk gaan voor goud, of vergeet het helemaal." Met die boodschap kreeg hij het personeel mee, en wist hij Philips en ASM International samen 200 miljoen gulden extra te laten investeren.

De videoband die IBM binnenhaalde

In januari 1991 stond een bezoek gepland van de top van IBM, toen het grootste techbedrijf ter wereld. Ze kwamen naar Veldhoven om met eigen ogen de PAS 5500 te zien, de machine waarmee ASML eindelijk een hit wilde scoren. Een paar dagen van tevoren ging het bezoek niet door: door de Golfoorlog mocht de IBM-top niet naar Europa vliegen.

Ingenieur Martin van den Brink, later het technische brein van ASML, bedacht een oplossing. Op 15 januari 1991 werd in Veldhoven een video opgenomen waarin de machine in recordtempo werd opgebouwd, en Van den Brink reisde er zelf mee naar IBM in het Amerikaanse Fishkill. Het werkte. IBM bestelde een twintigtal machines en werd daarmee in één klap de grootste klant van ASML. De videoband ligt nog altijd in het archief, met een rood stickertje erop.

Waarom IBM juist voor Veldhoven koos, had ook met de tijdgeest te maken:

• De Japanse concurrenten Canon en Nikon kwamen uit een land waarmee de Verenigde Staten in een economische strijd verwikkeld waren.

• De naam van Philips gaf het nog onbekende ASML geloofwaardigheid.

• De PAS 5500 was modulair opgebouwd, waardoor klanten onderdelen konden vervangen en upgraden in plaats van telkens een nieuwe machine te kopen.

De tijdlijn van ASML

• 1966: onderzoekers van het Philips NatLab werken al aan de voorloper van de chipmachine

• 1 april 1984: ASM Lithography wordt opgericht door Philips en ASM International

• 1985: de moeder van onderzoeker Suzanne van der Velden wordt de eerste vrouw bij ASML

• Midden jaren tachtig: een crisis in de chipsector kost meerdere concurrenten de kop, ASML overleeft

• 1988: ASM International stapt uit en verkoopt zijn belang

• Januari 1991: de videoband haalt IBM binnen

• 1992: ASML maakt winst

• 1995: de beursgang, waarmee ASML zelfstandig verder gaat

• April 2019: het FD onthult de grootste bekende bedrijfsspionagezaak ooit in Nederland, gericht op ASML

• Januari 2020: onder Amerikaanse druk mag ASML zijn meest geavanceerde machine niet meer aan China verkopen

• 2024: ASML bestaat veertig jaar

Waarom de hele wereld ASML nodig heeft

De machines van ASML zijn eigenlijk printers. Ze tekenen minuscule lijntjes op siliciumschijven, waaruit uiteindelijk microchips worden gesneden. Die stap heet lithografie, en het is de moeilijkste stap in het hele productieproces: hoe kleiner de lijntjes, hoe kleiner en sneller de chip. Met de EUV-machine is ASML de enige leverancier ter wereld. De chips die daaruit voortkomen, zitten op plekken waar je het niet verwacht:

• je smartphone, laptop en alles met een stekker dat slimmer is dan een gewone lamp

• je pinpas en je ov-chipkaart

• stoplichten en ziekenhuissystemen

• het bankenstelsel

• de servers die het internet draaiende houden, en waarmee je ook naar podcasts luistert

ASML op het geopolitieke schaakbord

Juist dat unieke product heeft ASML volgens de podcast in een lastige positie gebracht. Een greep uit de problemen waar het bedrijf mee kampt:

• Spionage: in 2019 kwam uit dat medewerkers van een Amerikaans ASML-kantoor jarenlang bedrijfsgeheimen hadden doorgespeeld aan een start-up in Silicon Valley, die volgens het FD via zijn moederbedrijf banden had met de Chinese overheid. De schade liep in de honderden miljoenen euro's. ASML stapte naar de rechter en kreeg gelijk.

• Exportregels: onder druk van de Verenigde Staten mag ASML zijn meest geavanceerde machines niet aan China verkopen, terwijl dat een enorme markt is.

• Weinig lobby: volgens Clingendael-onderzoeker Maaike Okano-Heijmans heeft ASML zo'n dertig mensen die zich met overheden bezighouden, terwijl grote Amerikaanse bedrijven er honderden hebben.

• Groeipijn in de regio: de razendsnelle groei zorgt in en rond Veldhoven voor files, stijgende huizenprijzen en druk op de zorg.

Waar komen deze verhalen vandaan?

Alle feiten en verhalen in dit artikel komen uit de eerste drie afleveringen van Ons ASML, de nieuwe podcastserie van BNR Nieuwsradio. Tech- en beursjournalist Maxim van Mil maakte de serie samen met Daniel Mol. Hij leunt daarin op drie vaste gidsen:

• Suzanne van der Velden, bedrijfskundige, die twaalf jaar onderzoek deed naar het succes van ASML en als kind al een spreekbeurt hield over de chipmachines

• Frits van Hout, de allereerste werknemer en later bestuurslid

• Maaike Okano-Heijmans, onderzoeker bij Instituut Clingendael, over de geopolitieke kant

Elke week verschijnt er een nieuwe aflevering. Alle afleveringen luister je gratis op de podcastpagina van Ons ASML op podcastluisteren.nl, en de eerste staat ook in dit artikel.

Veelgestelde vragen

Wanneer is ASML opgericht?

Op 1 april 1984, als ASM Lithography: een joint venture van Philips en ASM International, die elk voor de helft eigenaar waren. Het bedrijf begon in een bouwkeet in Eindhoven en verhuisde later naar Veldhoven.

Waar staat de naam ASML voor?

Voor ASM Lithography, de oorspronkelijke naam van het bedrijf. ASM verwijst naar medeoprichter ASM International, lithografie naar de techniek waarmee de machines lijntjes op chips tekenen.

Wat maakt ASML precies?

Machines die microchips maken, of preciezer: machines die met licht minuscule lijntjes op siliciumschijven tekenen. Die stap heet lithografie. Voor de meest geavanceerde EUV-machines is ASML de enige leverancier ter wereld.

Hoeveel mensen werken er bij ASML?

Ruim 40.000 mensen wereldwijd, verspreid over kantoren in meer dan zestig landen. Een paar jaar geleden waren dat er nog zo'n 20.000.

Waar hoor ik het hele verhaal van ASML?

In Ons ASML, de podcastserie van BNR Nieuwsradio. Alle afleveringen staan op de podcastpagina hier op Podcastluisteren.nl.