Theologie aan de gracht

Het klassieke verhaal leert ons dat Mozes de eerste vijf boeken van de Bijbel schreef. In het Duits heet Genesis niet voor niets das erste Buch Mose. Maar wie theologie gaat studeren, ontdekt al snel dat bijbelwetenschappers sporen zien van meerdere auteurs en bronnen die door de eeuwen heen zijn samengekomen.

Koert van Bekkum werkte mee aan de nieuwe bundel Rethinking the Composition of the Pentateuch en gaat in gesprek over de vraag wie deze boeken nu eigenlijk heeft geschreven. Bijbelwetenschappers wijzen al langer op sporen van meerdere auteurs en bronnen die door de eeuwen heen zijn samengekomen.

We bespreken wat auteurschap eigenlijk betekent in de oudheid, en of een bijbelboek gezag verliest als het niet letterlijk is opgeschreven door degene aan wie het zijn gezag ontleent. En wat betekent dit voor hoe we de Bijbel vandaag de dag moeten lezen?

• Bergland, Kenneth, Roy E. Gane, Gary A. Rendsburg, and A. Rahel Wells, eds. Rethinking the Composition of the Pentateuch. Peabody, MA: Hendrickson Publishers, 2026.
• Clines, David J. A. "New Directions in Pooh Studies: Überlieferungs- und religionsgeschichtliche Studien zum Pu-Buch." In JSOTSup 293, 830–39. Sheffield: Sheffield Academic Press, 1998. Reprinted, Union Publishing, July 21, 2021. https://www.unionpublishing.org/resource/new-directions-in-pooh-studies/.

Zingen in de kerk is van alle tijden, maar wat moeten we zingen in de kerk? Steeds meer kerken zingen naast psalmen ook opwekkingsliederen en andere eigentijdse liederen. Naast het orgel is ook een band niet meer weg te denken uit de kerk. Maar hoe bepaal je welke liederen thuishoren in de liturgie? Hebben we opnieuw een normatief kader nodig om richting te geven aan de groeiende diversiteit?

Hans Schaeffer, hoogleraar praktische theologie aan de TUU gaat in op de rol van psalmen in de hedendaagse liturgie. Waarom zingen christenen eigenlijk in de kerk? Welke plaats hebben de psalmen door de eeuwen heen ingenomen, en wat kunnen ze vandaag nog betekenen nu het kerkelijke liedrepertoire steeds breder wordt? We spreken over de rijke traditie van de psalmen, de opkomst van gezangen, de invloed van de Reformatie en de vraag hoe nieuwe liederen zich verhouden tot het gebedenboek van de Bijbel.

- John D. Witvliet, The Biblical Psalms in Christian Worship: A Brief Introduction and Guide to Resources. (William B. Eerdmans Publishing Company, 2007).

- Hans Schaeffer, Kerk om te vieren. Praktisch-theologische reflecties op kerkzijn. (Summum Academic, 2019).

- Artikel in het Nederlands Dagblad naar aanleiding van de masterscriptie van Johannes van der Heide "Waar de psalm zwijgt, verstilt de klaagzang: een kwantitatief onderzoek naar gezongen liederen in de NGK en de ruimte voor kwetsbaarheid en hoop"

Het huwelijk is voor christenen belangrijk. Maar wat is het huwelijk eigenlijk? En bedoelden christenen daar hetzelfde mee? Anne Lorein doet onderzoek naar de ontwikkeling van het huwelijksformulier in de 16e en de 17e eeuw. Na de Reformatie veranderde er veel in de kerk, waaronder trouwen. Het huwelijk werd niet langer als sacrament beschouwd. Gereformeerden gingen opnieuw nadenken over de verhouding tussen kerk, overheid en huwelijk. Wat kunnen we hiervan leren in een tijd waarin steeds meer echtscheidingen plaatsvinden? Keken christenen toen anders tegen het huwelijk, de liefde en man/vrouw relaties aan?

 - Erik de Boer en Anne Lorein, The Form of solemnization of Marriage’s Social and Historical Context. Church History and Religious Culture, 102-3-4 (2023), 502-514.
- Anne Lorein, "Het formulier om het huwelijk te bevestigen." In K.-W. de Jong, & W. Moehn (eds.), De Nederlandse gereformeerde Liturgie 1566-1639: De teksten en hun dynamiek, 200-237. Uitgeverij Verloren, 2024.
- Revius, J.,  Over-Ysselsche Sangen en Dichten. H. Duits (ed.). Hilversum: Verloren, 2003.

Wat betekent het evangelie voor sekswerkers? Hoe ziet (christelijke) hulp aan sekswerkers eruit? Peter Strating pionierde al voordat kerkelijk pionieren een ding was. Al ruim 30 jaar woont en werkt hij in Den Haag tussen de sekswerkers. Hij stond aan de wieg van stichting de Haven (http://www.dehaven.nl/ ), te vergelijken met Het Scharlaken Koord in Amsterdam. Maar hij stichtte ook een kerk: de Havenkerk (http://www.dehavenkerk.nl/) in de Haagse Schilderwijk. Nu doet hij academisch onderzoek naar waar hij al jaren mee werkt: sekswerkers. Hij wil luisteren naar hun verhalen. Waar hopen zij op? Waar verlangen zij naar? Hoe ervaren zij God? 

Stichting de Haven. http://www.dehaven.nl/  

De Havenkerk http://www.dehavenkerk.nl/ 

Lauren McGrow: https://laurenmcgrow.com 

Lauren McGrow, Missionary Positions: A Postcolonial Feminist Perspective on Sex Work and Faith-Based Outreach from Australia. (Brill, 2017). 

Marcella Althaus-Reid, Indecent Theology (Routledge, 2002) 

Peter Oakes, Philippians, From People to Letter (Cambridge UP, 2007) 

Wat is precies de betekenis van de dood van Jezus Christus aan het kruis? Daar wordt al over gesproken sinds het gebeurde en het gesprek is nog niet verstomd. We spreken door over de laatste stand van zaken en hoe we daar tegenaan kunnen kijken? Is het tijd om oude beelden achter ons te laten? Of dreigen we juist iets essentieels te verliezen? We spreken samen met prof. dr. Hans Burger die hier al veel over nadacht en schreef. 

Aulén, Gustaf. Christus Victor: An Historical Study of the Three Main Types of the Idea of Atonement. Translated by A. G. Hebert. London: SPCK, 1931. 

Burger, Hans. Being in Christ: A Biblical and Systematic Investigation in a Reformed Perspective. Eugene, OR: Wipf & Stock, 2008. 

Burger, Hans. Leven in Christus: Over de betekenis van het verhaal van Jezus. Franeker: Van Wijnen, 2017. 

Burger, Hans. “Gospel Presentation and the Structure of the Heidelberg Catechism” in:The Spirituality of the Heidelberg Catechism. Huijgen, A. (red.). Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2015. 

Piper, John. The Future of Justification: A Response to N. T. Wright (Wheaton: Crossway, 2007) 

Burger, Hans. “Hoe vergeeft God? Hoe overwint God het kwaad? Bijbels-theologische motieven achter het concept genoegdoening”in Hoe kan Jezus’ kruisdood ons verlossen? Christus victor en verzoening door voldoening in verleden en heden.  (TU Bezinningsreeks ; vol. 23). Den Boer, W. (ed.). Amsterdam: Buijten en Schipperheijn. 

Sonneveld, Reinier. Het vergeten evangelie: Het geheim van Jezus verandert alles.Amsterdam: Buijten & Schipperheijn, 2018. 

Wright, N. T. Justification: God's Plan and Paul's Vision. Downers Grove, IL: IVP Academic, 2009. 

Christelijk onderwijs bestaat al meer dan een eeuw in Nederlands (en op een bepaalde manier al veel langer). Vandaag de dag staat het onder druk. Berber Vreugdenhil is onderwijskundige en werkt al jarenlang in allerlei rollen in het onderwijs. In haar onderzoek stelt zij de prikkelende vraag: werkt het eigenlijk ook? En wat werkt er dan precies? Daarvoor interviewde zij leerlingen en oud-leerlingen en komt tot interessante en soms verrassende conclusies. 

Expertisecentrum Onderzoek en Identiteit aan de Theologisch Universiteit Utrecht: https://www.e-oi.nl 

Wolter Huttinga en Roel Kuiper (red), Mens worden: over de relatie tussen theologie en pedagogiek TU-Bezinningsreeks 26 (Buijten en Schipperheijn, 2021) 

Wolter Huttinga, Persoon zijn: Een theologisch-antropologische bezinning voor goed onderwijs (TU Utrecht, 2023) 

Berber Vreugdenhil, “De school als oefenplaats: Vormende ervaringen van (oud-)leerlingen in het christelijk voortgezet onderwijs” Proefschrift Theologische Universiteit Utrecht, 2025) 

https://theoluniv.ub.rug.nl/806/1/2025%20Vreugdenhil%20dissertation.pdf 

"Het heil hangt aan de historiciteit" een gevleugelde uitspraak, maar is dat ook zo? Nico ter Linden is bekend geworden met de uitspraak, het is wel waar maar niet echt gebeurd. Voor Ter Linden doet de geschiedenis er weinig toe, het gaat om de verhalen. Veel christenen verzetten zich hiertegen, zeker als het gaat om de opstanding. Zegt niet Paulus zelf "als Christus niet is opgewekt, is uw geloof nutteloos" (1 Kor 15:17). Maar geldt het ook de uittocht uit Egypte? En voor Jona in de vis? Hier spreken we over door met Marinus de Jong, Koert van Bekkum en Myriam Klinker-de Klerck.

• Bekkum, Koert van. From Conquest to Coexistence: Ideology and Antiquarian Intent in the Historiography of Israel's Settlement in Canaan. Culture and History of the Ancient Near East 45. Leiden: Brill, 2011.
• Bekkum, Koert van. "De chronologie van Salomo en van Israëls uittocht uit Egypte en intocht in Kanaän in het licht van de Bijbel en beschikbare wetenschappelijke kennis." Radix 50, nr. 2 (2024): 196–205.
• Bekkum, Koert van. "Historical Geography and the Diachrony of the Geographical Concept of Joshua 15–19." In New Studies in the Historical Geography of the Ancient Near East, edited by Kyle H. Keimer, Chris McKinny, and Aharon Tavger, 61–92. Berlin: De Gruyter, 2026.
• Campbell, Antony F., and Mark A. O'Brien. Rethinking the Pentateuch: Prolegomena to the Theology of Ancient Israel. Louisville: Westminster John Knox Press, 2005.
• Goodacre, Mark. The Fourth Synoptic Gospel: John's Knowledge of Matthew, Mark, and Luke. Grand Rapids: Eerdmans, 2025.
• Hoffmeier, James K. Israel In and Out of Egypt: The Archaeological and Historical Background to the Exodus. Peabody, MA: Hendrickson, 2025.
• Klinker-De Klerck, Myriam. Herderlijke regel of inburgeringscursus? Een bijdrage aan het onderzoek naar de ethische richtlijnen in 1 Timoteüs en Titus. Zoetermeer: Boekencentrum, 2013.
• Klinker-De Klerck, Myriam. "Herderlijke regel of inburgeringscursus? Een bijdrage aan het onderzoek naar de ethische richtlijnen in 1 Timoteüs en Titus. Dissertation Summary." Journal for the Study of Paul and His Letters 3, nr. 2 (2013): 263–267.
• Kooten, George H. van. Reverberations of Good News: The Gospels in Context, Then and Now. London: SCM Press, 2025.
• Toorn, Karel van der. Israelite Religion: From Tribal Beginnings to Scribal Legacy. The Anchor Yale Bible Reference Library. New Haven: Yale University Press, 2025.

De scheiding tussen kerk en staat – veel genoemd, weinig begrepen. Is wat Tom de Wal doet een kerkdienst of niet? Moet de gemeente Amsterdam migrantenkerken helpen of niet? Zowel van de zijde van de kerk als van de overheid wordt er nogal eens verwezen naar de scheiding van kerk en staat. Maar waar gaat dat eigenlijk over? En waar komt het vandaan? Hoe kijken we daar met een theologische bril naar? Een gesprek met prof. Leon van den Broeke, hoogleraar rechtstheologie en kerkrecht die daar in de media regelmatig over spreekt.

De onderwijsvrijheid staat onder de druk. Een concept wetsvoorstel wil onderwijs verbieden dat aanzet tot haat en discriminatie. Dit raakt direct aan artikel 23 van de grondwet over onderwijsvrijheid. Al staat het nu als controversieel verklaard in de ijskast van het demissionaire kabinet, de vraag is voor hoe lang. En dat terwijl alle adviseurs tegen adviseren. 

We spreken dr. mr. Auke Dijkstra, advocaat en kerkrechtdeskundige, verbonden aan de TUU, over dit onderwerp. Hij is kritisch op de manier waarop er over artikel 23 wordt besproken. Gaat de staat niet ver buiten zijn grenzen? Wat is eigenlijk precies wat de staat wel en niet mag doen? Hoe kijken we hier als theologen naar?

Zie ook deze eerdere aflevering met prof. dr. Leon van de Broeke en dr. Wilco de Vries https://www.buzzsprout.com/2328835/episodes/17175801

Hansko Broeksteeg en Auke Dijkstra, "Toezicht op religieus informeel onderwijs" in Nederlands Tijdschrift  Kerk en Recht (2025-1).

Als je doopouders in verschillende landen vraagt naar de betekenis van de doop krijg je heel verschillende antwoorden. Toch is er ook overeenkomst: de doop brengt bescherming. Daarmee is de doopvatting een stuk sacramenteler dan de officiële leer, in tegenstelling tot bij de beleving van het heilig avondmaa. We praten er over door met Jos Colijn.

Dr. Jos Colijn in universitair docent aan de TUU en is verantwoordelijk voor de Master of Intercultural Reformed Theology. Hij promoveerde in 2023 aan de Protestantse Theologische Universiteit op een proefschrift over de doop getiteld Testing the Waters Infant Baptism as a Case Study for Doing Reformed Theology Interculturally. 

In dit artikel in Kerk en Theologie vat Jos een deel van zijn dissertatie samen: "Handelt God in de kinderdoop? Een intercultureel perspectief op de kinderdoop als sacrament in de gereformeerde traditie" (jaargang 76.1 (2025), 38-60).

Jakob van Bruggen, Het logo van het geloof: over de doop (Kok, 2010).

Het proefschrift van Jasper Bosman over de beleving van het avondmaal:

Jasper Bosman, Celebrating the Lord’s Supper in the Netherlands: A Study of Liturgical Ritual Practice in Dutch Reformed Churches (2020)

En een samenvatting in een artikel:

Jasper Bosman, "Beleving van het Heilig Avondmaal" in: Handelingen: tijdschrift voor praktische theologie en religiewetenschap 48.1 (2021). 

Dit jaar overleed filosoof, onderwijsbestuurder en politicus Kars Veling. Vlak voor zijn overlijden rondde hij zijn laatste publicatie af: Tot hier: filosofische herinneringen. Veling was de eerste politiek leider van de ChristenUnie, bestuurder van verschillende scholen, maar ook hoogleraar Filosofie aan de Theologische Universiteit Kampen (nu Utrecht). Samen met prof. dr. Pieter Vos, hoogleraar ethiek aan de PThU en alumnus van de TUU en prof. dr. Jan van der Stoep, opvolger van Veling als hoogleraar filosofie aan de TUU spreken we door over de erfenis van Veling en over dit boek.  

We spreken over de rol van de theologie en Bijbel in dit boek. Veling heeft daarover interessante beschouwingen en prangende vragen. Hoe verhoudt zich de theologie tot de filosofie? Wat heeft hermeneutiek te zeggen voor de interpretatie van de Bijbel? Wat is de rol van het geloof in de filosofie?  

Kars Veling, Tot hier: filosofische herinneringen (Buijten en Schipperheijn, 2025) 

Het boek Job kennen we vooral van de verhalende gedeelten aan begin en eind. De lange monologen slaan we misschien wel over. Egbert Brink, predikant in de NGK en docent pastoraat aan de TUU, leest juist wel die monologen. Daarin schuilt een ongekende pastorale kracht. Een gesprek over de Bijbel en pastoraat, het oude testament, de klacht en ons beeld van God. 

Ad de Bruijne en Hans Burger (red.), Gereformeerde hermeneutiek vandaag (Vuurbaak, 2017) 

Egbert Brink, ‘Het levensraadsel van de lijdende rechtvaardige’, in: Kamper kanttekeningen, Rob van Houwelingen (red.), Buijten & Schipperheijn Motief, Amsterdam, 2021 

A. van de Beek, Rechtvaardiger dan Job (1992) 

‘Pastorale omgang met kwetsbaarheid’ in Handelingen: tijdschrift voor praktische theologie en religiewetenschap 2022-2, 29-38. Weergave van Vol 49 Nr 2 (2022): Kwetsbaarheid 

Okke Jager, Oude beelden spreken een nieuwe taal (1990) 

Kees van de Kooi, Een weldadige kracht: Christelijk geloof en het alledaagse in het licht van de Geest (KokBoekencentrum, 2025) 

We spreken met Ronald Westerbeek, gastdocent en promovendus aan de TU Utrecht en huistheoloog van New Wine, een charismatische vernieuwingsbeweging. Wat is de charismatische beweging eigenlijk? Is dat hetzelfde als de pinksterbeweging? En hoe verhoudt zich dat tot de gereformeerde traditie? Is het een breuk of liggen er meer lijnen. Een gesprek naar aanleiding van het boek van Ronald, Proeven en watertanden: aanzetten tot charismatische vernieuwing dat recent verscheen.

Dit keer een wat andere aflevering, niet met een gast die praat over zijn onderzoek, maar een gesprek tussen dr. Marinus de Jong, prof. dr. Koert van Bekkum en prof. dr. Jan van der Stoep. We spreken over een thema dat ons door een luisteraar is aangereikt: schepping en evolutie. Hoe verhouden die twee zich tot elkaar? Hoe kijken wij daar als theologen en als filosoof-bioloog naar?  Kunnen die samengaan of sluiten ze elkaar uit? En hoe resoneert hier de verhouding tussen geloof en wetenschap op de achtergrond.

Wat deze aflevering extra bijzonder maakt is dat we op verzoek deze podcast live opnamen in de sociëteit van christelijke studentenvereniging SSR-NU in Utrecht. Aan het einde worden er door leden van deze vereniging ook vragen gesteld die we proberen te beantwoorden.

Hoe leer je preken? Wat is een preek eigenlijk? En moet die preek wel zo centraal staan in de kerkdienst?

Dr. Kees de Groot leert studenten al jaren preken. Eerst aan de Nederlands-Gereformeerde Predikanten Opleiding en later in de predikantsmaster aan de TU Utrecht. Deze zomer zwaait hij af. We spreken hem over zijn onderwijs, zijn historisch onderzoek naar Erasmus Sarcerius (1501-1559) en over wat een preek is en waarom dat volgens hem nog altijd nog belangrijk is. En aan einde legt Kees uit wat een 'homiletical lie' (preekkundige leugen) is.

• Martyn Lloyd-Jones, Predikers en prediking: Handreiking voor een krachtige Woordverkondiging
• C.T. Groot, Erasmus Sarcerius' Pastorale (1559) en de vorming van predikanten in de zestiende eeuw en de vorming van predikanten in de zestiende eeuw (Labarum Academic, 2016)
• Wolfgang Klippert, Vom Text zur Predigt (SCM, 2020)

Dit jaar herdenken we 1700 jaar concilie van Nicea, onlosmakelijk verbonden met de geloofsbelijdenis van Nicea. Naast Nicea zijn er nog meer belijdenissen. De bekendste is de Apostolische Geloofsbelijdenis, maar hoe zit het ook al weer met Athanasius? Dan zijn er ook nog de gereformeerde belijdenissen: de Nederlandse Geloofsbelijdenis, de Heidelbergse Catechismus en de Dordtse Leerregels. In deze podcast gaan we ze in vogelvlucht allemaal bij langs en worden er wat mythes gebust.

Dr. Marinus de Jong doceert symboliek (leer van de belijdenissen) aan de TU Utrecht en gaf recent een editie uit van de zes belijdenissen van de Nederlandse Gereformeerde kerken, die ook gelden bij veel andere protestantse kerken (PKN, CGK, HHK etc.)

Wij belijden: de belijdenissen van de Nederlandse Gereformeerdede Kerken. Ingeleid door Marinus de Jong (Amersfoort: Vuurbaak, 2025)

Wat is de betekenis van het heil, van redding? Prof. dr. Hans Schaeffer, hoogleraar praktische theologie aan de TUU doet onderzoek naar deze vraag. Dat doet hij vanuit onderzoek naar kerkelijke praktijken. Hoe beleven mensen het heil in de kerk vandaag? Met het expertisecentrum kerkvernieuwings Kerk2030 wordt deze vraag onderzocht en uitgediept. Hans vertelt over zijn bevindingen en inzichten.

https://www.kerk2030.nl/

Seksueel misbruik in de kerk is een gevoelig en pijnlijk onderwerp. De gevolgen zijn groot, allereerst voor de getroffene, maar ook voor de geloofsgemeenschap. De notie van vergeving is in het christelijk geloof centraal, maar kan in de context van seksueel misbruik ernstig worden misbruikt. Ook kerkrechtelijk is het complex: welke procedures zijn de juiste? Hoe is de verhouding met het wereldlijk recht? Leon van den Broeke is hoogleraar kerk en recht en denkt na over de kerkrechtelijke kant van seksueel misbruik. Wilco de Vries is universitair docent ethiek en het goede leven en doet onderzoek naar de notie van vergeving in deze context. We spreken met hen door over dit onderwerp. 

https://www.veiligekerk.nl/melden-bij-een-kerkelijk-meldpunt/  

Leon van den Broeke, “Het lichaam van de minderjarige: Rechtsbescherming van minderja-rige getroffenen van seksueel misbruik in de Protestantse Kerk in Nederland” Nederlands Tijdschrift voor Kerk en Recht 8 (2014), 6-29. 

Wilco de Vries, Jonathan Rutledge, Kate Jackson-Meyer, Allard Sierksma, Hanneke Schaap-Jonker, Richard G. Cowden, “Forgiveness Reconsidered: Agency and the Contextual Nature of Forgiveness in the Aftermath of Clergy Sex Abuse” in International Handbook of Emotions, Positive and Cultural Psychological Perspectives, edited by Claude-Hélène Mayer and Elisabeth Vanderheiden (Berlin: Springer, 2025). 

De overheid wil sinds tien jaar een participatiesamenleving. Door de toenemende druk op de zorg wordt dat steeds urgenter. Kerken zoeken naar hun rol in deze context. Veel kerken willen graag een sociale rol van betekenis in de buurt spelen. Maar wat doe je dan? En hoe verhoudt dat zich tot het geloof waar het om draait in de kerk? 

Lambert Pasterkamp, docent sociologie aan de Christelijke Hogeschool Ede en promovendus aan de TUU doet onderzoek naar de geschiedenis van de sociale rol van de kerk in de samenleving in de 19e en 20e eeuw. Hij laat zien dat de kerk eigenlijk al twee eeuwen zoekt naar haar rol. Maar ook dat de kerk al twee eeuwen zich inzet in het sociale domein, vaak op inspirerende wijze. 

Lutheranen in Nederland zijn al eeuwen een minderheid in een land waar calvinisten domineren. Hoe hielden die het hoofd boven water? Wat voor kerken waren dat eigenlijk? En hoe kan het dat juist in minderheidskerken zoals de Lutherse kerk vrouwen veel eerder dominee werden dan in de andere kerken? Een gesprek over de geschiedenis van lutheranen in Nederland waarbij we inzoomen op de manier waarop de ambten werden opengesteld voor vrouwen – al waren er wel voorwaarden. 

Te gast is Sabine Hiebsch, bijzonder hoogleraar op de Kooiman-Boendermaker Leerstoel voor Luther en de geschiedenis van het (Nederlandse) lutheranisme aan de Theologische Universiteit Utrecht, gevestigd door de Kooiman-Boendermaker-Luther Stichting. 

•  Sabine Hiebsch, “Dutch Lutheran Women on the Pulpit: The History of Women’s Ordained Ministry in the Evangelical-Lutheran Church in the Netherlands” Church History and Religious Culture 103 (2023), 259–284. 

Sabine Hiebsch schreef twee Nederlandstalige boeken over Luther:

• Sabine Hiebsch, Luther voor Leken: Reformator in een veranderende wereld (Vuurbaak, 2018)
• Sabine Hiebsch (tekstred.)/Martin L. van Wijngaarden (beeldred.), Luther: zijn leven, zijn werk (Kok, 2017ᶟ)

Hoop – de Bijbel staat er vol mee, de christelijke traditie ook, maar in onze tijd ontbreekt het ons er nogal eens aan. Wat is hoop eigenlijk? En waar komt dit woord vandaan? Is het iets dat je kunt leren, is het maakbaar? En hoe spreekt de Bijbel over hoop? Gaat hoop over dit leven of het toekomende leven? 

Een gesprek met prof. dr. Roel Kuiper, historicus, voormalig lid van de Eerste Kamer voor de ChristenUnie. Kuiper redigeerde een bundel met bijdragen vanuit de TUU rond het thema hoop: Rob van Houwelingen, Roel Kuiper en Annemarie Kuijvenhoven (red.), Hoop: een kracht die alles nieuw maakt (Buijten en Schipperheijn, 2024). https://buijten.nl/product/hoop/ 

• Theologie aan de Gracht #12 Hart voor onderwijs met Wolter Huttinga https://theologieaandegracht.buzzsprout.com/2328835/episodes/16652486-12-hart-voor-onderwijs-met-wolter-huttinga  
• Henk Geertsema, Van boven naar voren: Wijsgerige achtergronden en problemen van het theologische denken over geschiedenis bij Jürgen Moltmann (Kampen: Kok, 1980) 
• Ilja Leonard Pfeijffer, Grand Hotel Europa (2018) 
• Slavoj Žižek, The Courage of Hopelessness: Chronicles of a Year of Acting Dangerously (2017) 

Wolter Huttinga is niet alleen systematisch theoloog, tuinier en frequent kloosterbezoeker. Hij doet echter ook praktijkonderzoek op een basisschool, als onderzoeker bij het Expertisecentrum Onderwijs en Identiteit aan de Theologische Universiteit. Wat ben je aan het doen als je in de klas staat? Hoe kijken we naar leerlingen en naar onszelf? En hoe kan theologie het onderwijs verder helpen?  

• Website Expertisecentrum Onderwijs en Identiteit: e-oi.nl (publicaties en activiteiten), en www.identiteitsplein.nl (actuele thema's en onderwerpen) 
• W. Huttinga en R. Kuiper (red.), Mens worden. Over de relatie tussen theologie en pedagogiek (Buijten & Schipperheijn, 2021): https://www.e-oi.nl/mensworden.  
• G.J.J. Biesta, Het prachtige risico van onderwijs (Phronese, 2015). 

De verbinding tussen ons geloof en ons dagelijks werk vinden we vandaag de dag niet gemakkelijk te leggen. Er is daarom al veel over geschreven. Christelijk filosoof Jan van der Stoep, hoogleraar aan de TUU en aan Wageningen University, denkt ook na over deze vraag. Voor hem is filosofie een brug tussen geloof en ongeloof, tussen kerk en wereld. Juist het doordenken van deze vraag vanuit de filosofie kan ons verder helpen. Vragen naar de zin van werk leven in de hele breedte van de samenleving. Het is de uitdaging om als christelijk denker daarbij de aansluiting te zoeken. 

• Miroslav Volf, Work in the Spirit: Toward a Theology of Work (Wipf and Stock, 2001) 
• Tim Keller, Goed werk: Ons dagelijks werk en Gods plan voor de wereld (Van Wijnen, 2013) 
• Herman Dooyeweerd, De Wijsbegeerte der Wetsidee Boek 1-3. (Paris Uitgeverij, 1935-1936) https://sources.neocalvinism.org/dooyeweerd/ 
• Mathew Kaemingk and Cory Wilson, Work and Worship: Reconnecting Our Labor and Liturgy (Baker, 2020) 
• Nicholas Wolterstorff, Until Justice and Peace Embrace (Eerdmans, 1983) 
• Nicholas Wolterstorff, Educating Shalom: Essays on Christian Higher Education (Eerdmans, 2004) 
• Jan van der Stoep, Spitten en niet moe worden: Christelijk geloof als inspiratiebron voor goed werk. Lectorale Rede Christelijke Hogeschool Ede (2019). 
• Jan van der Stoep, René Erwich en Danielle van de Koot-Dees (red.), Met verwachting handelen: hoop en professionele vorming (KokBoekencentrum, 2019). 
• Jan Hoogland, Robert van Putten en Jan van der Stoep, Gedreven gemeenschap: Een kleine filosofie van maatschappelijke organisaties in transitie (Buijten & Schipperheijn, 2024) 
• Jan van de Stoep, “Zin in werk: over afstemming binnen professionele praktijken” Sophie. Tijdschrift voor Christelijke Filosofie 14-1 (2024), 14-17. 

In de het Nieuwe testament kom je het regelmatig tegen: lijden wordt als iets goeds gezien: je groeit erdoor in geloof, je komt dichterbij Christus. Maar over wat voor lijden gaat dit eigenlijk? En hoe werkt dat dan precies? Lijden is toch gewoon iets vreselijks. Myriam Klinker-De Klerck doet al jaren onderzoek naar deze teksten. Zij betoogt dat meer oog hebben voor de rol van eer en schaamte in de tijd van de Bijbel ons helpt om deze teksten beter te verstaan. 

Myriam Klinker-de Klerck, “Lijden omwille van Christus” In: Armin Baum en Rob van Houwelingen (red.), Theologie van het Nieuwe Testament in twintig thema’s (Utrecht: KokBoekencentrum, 2019)  

Myriam Klinker-De Klerck, “Paul’s View on Christian Suffering: Honor Discourse as a Lens” Journal for the Study of Paul and his Letters 10, no. 2 (2022), 121-137. https://research.tukampen.nl/ws/portalfiles/portal/41939801/Klinker_De_Klerck_M._Pauls_view_on_Christian_suffering.pdf  

Doortje Smithuijsen, kapitalisme is seksisme – een pamflet (2024) 

Peter Oakes, Philippians: From People to Letter. Society for New Testament Studies Monograph Series 110. (Cambridge: University Press, 2001). 

David A. De Silva, The Hope of Glory. Honor Discourse and New Testament Interpretation. (Eugene Oregon: Wipf & Stock, 1999). 

Editie van tijdschrift Theologia Reformata over eer en schaamte met een bijdrage van Myriam Klinker-De Klerck: https://ugp.rug.nl/TR/issue/view/5126  

De relatie van de kerk met de Joden en –na 1948– de staat Israël heeft een roerig verleden en heden. Wat kunnen we leren van het verleden op dit punt? George Harinck doet al jaren onderzoek naar de relatie kerk en jodendom en is deze aflevering te gast. Een genuanceerd gesprek over een complex en gevoelig onderwerp. En liggen er parallellen met het antisemitisme van vroeger en de houding ten opzichte van de moslims vandaag de dag?  

• Kuyper, Liberalisme en Joden (Amsterdam: J.H. Kruyt, 1878). https://sources.neocalvinism.org/.full_pdfs/kuyper/liberalistenenjo00kuyp.pdf  
• George Harinck, “Criticus en verdediger: een causerie naar aanleiding van Abraham Kuypers brochure Liberalisten en Joden uit 1878” Documentatieblad voor de Nederlandse Kerkgeschiedenis na 1800 XLV.97 (2022), 183-198. https://www.aup-online.com/docserver/fulltext/09237771/45/97/DNK2022.2.004.HARI.pdf?expires=1734360006&id=id&accname=guest&checksum=BAC60C8F1B3DB2E8FA7E6FF03733B0A2  
• George Harinck, “Bittersweet: Abraham Kuyper’s View on Jews in relation to the Reception of Gerhard Kittel’s View in Neo-Calvinist Circles in the Netherlands” 339-366 in: Lukas Bormann en Arie W. Zwiep (eds.), Auf dem Weg zu einer Biographie Gerhard Kittels (1888–1948) (Mohr Siebeck, 2022). 
• George Harinck, “‘Toch blijft het altijd mogelijk…’. Abraham Kuenen en rituele moord door joden” (nog te verschijnen). 
• George Harinck, “We mijden het noodzakelijke gesprek over de islam omwille van spanningen in de samenleving” Nederlands Dagblad (10 september 2024). 

Arco den Heijer, Portraits of Paul's Performance in the Book of Acts: Luke's Apologetic Strategy in the Depiction of Paul as Messenger of God (Mohr Siebeck, 2021) .

Arco den Heijer, "Reinheidstaal en doop in Lucas-Handelingen: Verkenning van Lucas 11:37-54, Handelingen 10, 11 en 15 en 22:16" in: Bart Koet en Nico Riemersma (red.), Het oog op Lucas-Handelingen: Bijdragen vanuit de Lucaswerkplaats (Amsterdam: SHA 2024). 

Philo van Alexandrie, De schepping van de wereld (Damon, 2020).
Philo van Alexandrie, Het leven van Mozes (Damon, 2014).
Philo van Alexandrie, Over de Tien Woorden (Damon, 2011).

T. Kazen, Jesus and Purity Halakhah: Was Jesus Indifferent to Purity? (Winona Lake 2010).

Yair Furstenberg, Purity and Identity in Ancient Judaism: From the Temple to the Mishnah (Bloomington 2023).

Bibleproject filmpje over heiligheid 

Weinig ligt zo gevoelig in zowel kerk als samenleving als gender. Lois Oosterhof is bezig met een proefschrift over gender en theologie in het werk van de anglicaanse theoloog Sarah Coakley. Coakley is een creatieve denker die de genderkwestie opnieuw doordenkt vanuit de leer van de drie-eenheid en de praktijk van het gebed. Daarmee komt ze tot verrassende inzichten. 

Richard Hooker, Of the Lawes of Ecclesiastical Politie (1594) 

Oliver O’Donovan, Church in Crisis: The Gay Controversy and the Anglican Communion (Cascade Books, 2008). 

Judith Butler, Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity (1990). 

Sara Coakley, God Sexuality & The Self: An Essay 'On the Trinity' (Cambridge University Press, 2013) 

Anders Nygren, Agape and Eros (SPCK, 1953) 

Heleen Zorgdrager, “Een theologie van verlangen: Sarah Coakley over gebed, Triniteit, seks en gender” in Frank Bosman (red.), Toptheologen. The Next Generation: Theologie aan het begin van de 21e eeuw (Berne Media, 2015). https://www.pthu.nl/over-pthu/organisatie/medewerkers/h.e.zorgdrager/downloads/zorgdrager-coakley-toptheologen.pdf  

Ad de Bruijne, Verbonden voor het leven: Een theologische-ethisch voorstel rond homoseksualiteit en seksuele diversiteit (KokBoekencentrum, 2022) 

Bernardus van Clairvaux, Bruiloft I: preken op het Hooglied 1-23 (Damon, 2021) 

Als het gaat over migratie en culturele diversiteit wordt vaak verwezen naar het boek Ruth. Koert van Bekkum deed onderzoek naar een passage die zowel omstreden als genegeerd is: Genesis 10, een lijst van volken en naties. Omstreden, want deze tekst werd gebruikt om rassenscheiding te legitimeren. Koert laat zien dat deze tekst het tegendeel betoogt.

Koert van Bekkum, "These are the Clans of the Sons of Noah: Ethnic and Cultural Diversity in the Table of the Nations (Genesis 10)." in Marjo Korpel and Paul Sanders (eds.), Meaningful Meetings with Foreigners in the World of the Bible: Essays in Honour of Klaas Spronk on the Occasion of His Retirement (Leuven: Peeters, 2024), 281-291.

Mensenrechten zijn regelmatig in het nieuws en niet meer weg te denken. Maar waar komen ze eigenlijk vandaan? En wat zijn mensenrechten eigenlijk? Maurits Potappel is promovendus aan de TUU en weet alles van mensenrechten. Naast de wortels in de verlichting en het christendom spreken we door over hoe christenen eerst kritisch stonden tegenover deze rechten, maar ze later omarmden. 

 
Joan Lockwood O’Donovan, English Public Theology: A Reformation Response to the Crisis of Natural Rights (Bloomsbury, 2023) 

Joshua Berman, Created Equal: How the Bible Broke with Ancient Political Thought (OUP, 2011) 

Tom Holland, Heerschappij: Hoe het christendom het westen vormde (Atheneum, 2020) 

Nicholas Wolterstorff, Justice: Rights and Wrongs (Princeton University Press, 2008)