Wat hebben een Amsterdamse buurttuin, een dorpsbakker, PFAS, kunstmatige intelligentie en het kapitalisme met elkaar te maken? Meer dan je denkt. In deze aflevering van Alles over Commons gaat Jeroen den Uyl in gesprek met filosoof Lisa Doeland, die met haar proefschrift Digesting Waste en haar essay Verlangen naar gezamenlijkheid een ongemakkelijke vraag op tafel legt: wie bepaalt eigenlijk wat nuttig, productief en waardevol is?
De Tuinen van de Egel, een hedendaagse meent, inspireerde Lisa tot haar essay in De Gids.
Lisa neemt ons mee naar de oorsprong van het kapitalisme. Gemeenschappelijke gronden werden eeuwen geleden bestempeld als wasteland: nutteloze, onproductieve grond. Een handige redenering, want wat geen waarde heeft, kun je je toe-eigenen om het vervolgens 'productief' te maken. Zo werden commons onteigend. Hetzelfde mechanisme werkte door in de exploitatie van natuur, vrouwen en gekoloniseerde volkeren.
En dat mechanisme draait nog steeds. We maken grondstoffen, produceren, consumeren, gooien weg en zoeken vervolgens nieuwe plekken om ons afval te dumpen. Zelfs de circulaire economie kan een manier zijn om deze groeimachine draaiende te houden. We weten dat het ecologisch misgaat, maar geloven graag dat nieuwe technologie het wel zal oplossen. Lisa noemt dat het collectieve 'ik weet het heel goed, maar toch...'
Daartegenover staat het principe van de commons: wederkerigheid. Wat krijg ik van de gemeenschap, van de natuur, van anderen? En wat geef ik terug? Zoals de Amerikaanse botanist Robin Wall Kimmerer zegt: Allflourishing is mutual. Niemand floreert in zijn eentje.
Dat klinkt mooi, maar hoe werkt dat in de praktijk? We spreken over een dorpsbakker die lokaal graan wil inkopen, over debibliotheek als plek waar iedereen welkom is, en over gemeenschappen waarin mensen elkaar helpen om andere keuzes te maken. Individuele goede bedoelingen botsen voortdurend met een systeem dat vervuiling, uitbuiting enwinstmaximalisatie normaal heeft gemaakt. Er is dus ook een verandering van cultuur, beleid en instituties nodig.
En dan AI. Lisa maakt zich zorgen over de manier waarop we steeds meer van ons denken, schrijven en maken aan technologie uitbesteden. Wat gebeurt er met ons zelfvertrouwen, ons vakmanschap en onze creativiteit wanneer machines ons voortdurend vertellen dat het sneller enefficiënter kan? Zelfs het worstelen met een moeilijke tekst heeft waarde.
Het gesprek komt uiteindelijk terecht bij het lichaam, de geest en de intuïtie. Bij wat we weten zonder het precies te kunnenbenoemen. En bij de mogelijkheid om als mensen weer meer zelf te maken, samen te zorgen en gezamenlijk richting te geven aan ons bestaan.
Een gesprek over de macht van woorden als 'nuttig'en 'efficiënt', over de verleidingen van het kapitalisme en over de commons als oefenplaats voor een andere economie en samenleving.
Meer lezen en luisteren
- Verlangen naar gezamenlijkheid — De Gids (2026)
- Digesting Waste: An Embodied Critical Philosophy — proefschrift (2026)
- Apocalypsofie: over recycling, groene groei en andere gevaarlijke fantasieën — boek (2024)
- Lisa Doeland — professionele profielpagina VU Amsterdam
- Overzicht publicaties Lisa Doeland — VU Research Portal
Steun ons
https://constitutievoordecommons.nl/steun-ons/
Abonneer je op de nieuwsbrief