Betrouwbare Bronnen

Troonrede en rijksbegroting waren een eerste bod van het minderheidskabinet-Jetten. Dat daarop niet direct werd toegehapt kon dan ook niet verrassen. De pirouettes en eerste bewegingen in de Algemene Politieke Beschouwingen verdienen een precieze observatie en duiding.

Jaap Jansen en PG Kroeger zagen een soevereine maar niet foutloze Jesse Klaver, die zich presenteerde als de ware opvolger van Willem Drees en de polder van de zuilentijd. Back to the Fifties. Duidelijk was dat hij met zichzelf had afgesproken dat-ie goedgemutst zou blijven. Met de premier speelde hij een wedstrijd glimlachen en opgeruimdheid.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Deze bevat een advertentie voor de film De Gaulle – Liberté. Bezoek de film. Ben je vriend van de show, maak kans op kaartjes! (vrienden krijgen daarover bericht)

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Geert Wilders leek zijn charisma kwijt. Hij was futloos, af en toe verbazend ambtelijk op details. Vaker geestverwanten beschimpend dan het kabinet. Met zijn zoveelste motie van wantrouwen liet hij zien dat alleen PVV, FVD en BBB meteen nu het kabinet al weg willen, waardoor hij de positie van Jetten en zijn ploeg onbedoeld versterkte.

D66-fractievoorzitter Jan Paternotte – voorheen vaak de koning van het debat - was minder in vorm. Hij vond de toon niet waarmee handreikingen gewicht kregen als serieus gebaar. Wel raak was zijn betoog dat PRO veel kon leren van het kabinet Rutte II in 2013 toen Alexander Pechtolds linksliberalen met ChristenUnie en SGP samen als 'constructieve drie' bereid bleken VVD en PvdA aan meerderheden te helpen. Paternotte valideerde daarmee de analyse van Joop van den Berg in Betrouwbare Bronnen 604, dat de coalitie in de Buma en Letschert fasen van de kabinetsformatie het werk afgeraffeld had. Heel even opperde Jesse Klaver een extra formatiefase in te lassen om zo alsnog een brede coalitie te creëren, maar niemand ging er op in. Daarvoor is het waarschijnlijk net te vroeg.

Premier Rob Jetten werd gered door Mona Keijzer. Zij viel Wilders aan met het verwijt dat hij hun beider kabinet-Schoof had opgeblazen net toen dit zijn rechtse zegenrijke werk zou doen. Niets hadden ze waargemaakt. Had hij geen 'Schoofspijt'? Dit mondde uit in een wederzijdse scheldkanonnade waarin alle separatistische frustraties op de radicaal-rechtse flank ongeremd tot uiting kwamen. 'Verraad', 'liegen', 'lafhartigheid' schetterde door de Kamer.

Van blokvorming op rechts was geen sprake meer. Keijzers ‘Project 2029’ bleek een bomgordel. Wilders legde JA21 zelfs nog even uit dat Joost Eerdmans een sufferd was. CDA-chef Henri Bontenbal meldde - hevig geïrriteerd over Keijzers aanmatigend beroep op christendemocratische wortels en waarden - dat hij uitzag naar ‘brede en stabiele samenwerking’. Precies wat zij op radicaalrechts gedemonteerd had.

Toch moet ook PRO op zijn tellen passen. Klaver zal niet mee willen maken dat de vakbeweging straks moet vaststellen dat PRO niet levert, als enkele partijen rechts van de VVD Jetten te hulp schieten in ruil voor spiegeltjes en kraaltjes. Zij willen geen verkiezingen en geen premier Klaver. En de VVD evenmin. Dan kan de polder dan maar liever, zonder Klaver desnoods, een eigen deal sluiten met Jettens adjudant Hans Vijlbrief, de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

Het nieuwste thema in deze APB kwam van Laurens Dassen van Volt: AI als existentiële uitdaging. De premier bleek meer dan geprepareerd. In een vurig betoog van rijkgeschakeerde details schetste hij hoe Nederland samen met Frankrijk in de EU en de Verenigde Naties een serie strategische initiatieven met andere hightech naties ontplooit. De alliantie van ASML en het Franse Mistral is in dit cruciaal domein de avant garde in en vanuit Europa. Dat Emmanuel Macron Jetten al in Veldhoven had opgezocht was veelzeggend.

In de bioscoop draait nu de prachtfilm over De Gaulle: Liberté. Blijft de vraag of de Algemene Politieke Beschouwingen uiteindelijk ook leiden naar de bevrijding van Rob Jetten.

***

Verder luisteren

609 - De zes stijlen v…

Op Prinsjesdag en bij de Algemene Politieke Beschouwingen moeten partijen en hun aanvoerders laten zien waar ze voor staan; hun eigen geluid helder doen klinken en hun waarden en aanpak effectief zien te maken. Dan draait het steeds om de inhoud en de stijl waarmee zij die overtuigend weten te maken.

Dr. Carola Schoor van het Centre for Professional Learning van de Universiteit Leiden ontwikkelde een model met zes archetypen van politieke stijlen (zie hier een schema met de politieke leiders van 2026). Haar Handboek politieke stijl is een eyeopener voor politici en hun medewerkers. Maar ook voor kritische beschouwers in de media en voor iedereen die belangstelling heeft voor politieke ontwikkelingen en hun diepere grondslagen. Jaap Jansen en PG Kroeger praten met haar.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Deze aflevering bevat een advertentie van Bestuursfilosoof. Ga naar bestuursfilosoof.nl en ontdek wat een bestuursfilosoof voor jouw organisatie kan betekenen. Daar vind je verhalen, beloften en aanbod en vraag je in één klik een kennismaking aan.

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje en wij zoeken contact.

***

Politieke stijl en de vragen en uitdagingen daarbij zijn bijna zo oud als de wereld, laat Schoor zien. Het 'denken, doen en zeggen' dat politici kenmerkt, is nauw verbonden aan wat Aristoteles al identificeerde als de logos, ethos en pathos waarmee een politicus werkt. Denkt hij of zij sterk rationeel of intuïtief? Is-ie volks of deel van de elite? Politicus of buitenstaander? Die kenmerken bepalen de stijl en het optreden van vrouwen en mannen in het politieke bedrijf.

Carola schoor maakte een handig schema van de zes stijlen met daarin de politieke leiders van 2026.

• Regent
• Samenwerker
• Probleemoplosser
• Activist
• Boze burger
• Orakel

De regent hoorde duidelijk bij de decennia van na 1848, maar verloor in de jaren ’60 van de vorige eeuw veel van zijn attractie. Daar tegenover kwam al vroeg de activist op, bijvoorbeeld ‘Us Ferlosser’, Domela Nieuwenhuis, bij het geknechte volk het vuur opstookte. Omtzigt was niet de eerste.

Een variatie daarop zijn boze-burgerpolitici, die als populist de ‘gewone mensen’ centraal stelden die zij als enigen wél begrepen. Die doken al in de jaren ‘20 op en na de oorlog in de CPN en bij Boer Koekoek, op links en op rechts. Ook Fortuyn was niet zoveel nieuws.

De verzuiling legde nadruk op politici die als regent de weg wezen, maar zich van daaruit nadrukkelijk gingen ontplooien als 'samenwerker', die zorgde voor brede consensus en conflictmijding. Carola Schoor ziet dat duidelijk in de ontwikkeling van Ruud Lubbers. In de actuele Haagse politiek zijn Rob Jetten en Jesse Klaver karakteristiek voor de stijl van samenwerker. Henri Bontenbal ook, maar met zijn 'bèta-brein' past op hem ook het stempel ‘probleemoplosser'. En Klaver moet opletten dat zijn achterban in hem ook wat van de activist kan herkennen.

Veel complexer vindt Schoor hoe het VVD-leiderschap zich ontwikkelde. Mark Rutte ontplooide zich sterk als samenwerker, maar na zijn vertrek leek Dilan Yesilgöz zich warempel meer te presenteren als regent - zoals vroeger Hans Wiegel. Dat maakte in de Schoof-coalitie de omgang met boze-burgerpolitici als Geert Wilders en Caroline van der Plas en zo'n 'verlosser' als Omtzigt al complex, maar zeker niet minder in de huidige minderheidscoalitie met Jetten en Bontenbal en met oppositieleider Klaver. Dit kan eigenlijk niet goed gaan, denkt Schoor.

***

Verder lezen

Carola Schoor – Handboek politieke stijl

Voor de kijkers thuis (De Groene Amsterdammer, 10 september 2026)

25 jaar later zijn veel momenten en aspecten van de aanslagen op het hart van Amerika en de gebeurtenissen eromheen nog altijd weinig bekend of al bijna vergeten. Jaap Jansen en PG Kroeger nemen je mee naar Sarasota, bunkers in Washington, een vergeten aquarel, een megafoon, Prinsjesdag kort na de aanslagen, een speech in Berlijn, de discussie over artikel 5 van het NAVO-verdrag en de krijgslustige stammen en grotten van Afghanistan.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt door donaties van luisteraars, die we daarvoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Deze aflevering bevat een advertentie van NordVPN. Profiteer nu van de exclusieve NordVPN-deal. Probeer NordVPN zonder risico met de 30 dagen geld-terug-garantie!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Stuur een mailtje en wij nemen contact met je op.

***

De ochtend van 11 september stond helemaal in het teken van onderwijsbeleid en de leesvaardigheid van jonge kinderen. First lady Laura Bush zou voor het eerst optreden in de Senaat en haar man zou in Florida een klas bezoeken. Die plannen werden ruw verstoord. Hun vlijmscherpe herinneringen schetsen een beeld van paniek, verwarring en chaos. President George W. Bush besefte, met het leesboek The Pet Goat in zijn handen, dat zijn presidentschap totaal anders zou verlopen dan hij als onderwijsvernieuwende gouverneur van Texas had gedroomd.

Na de vernietigende aanslagen op de Twin Towers in New York en het Pentagon, en het neerstorten van een vliegtuig in een weiland in Pennsylvania, keerde het oude leven niet terug. Premier Wim Kok vreesde een Derde Wereldoorlog. Prinsjesdag was anders dan anders. De jonge Russische president Vladimir Poetin rook zijn kans en sprak in de Bondsdag in Berlijn opmerkelijke woorden. De uitdagende ondertoon daarvan herkennen we zoveel jaren later veel scherper. De NAVO-lidstaten verklaarden zich solidair met Amerika, maar achter de schermen ging het heel wat cynischer toe dan nu weleens wordt voorgespiegeld.

Bush bezocht de rokende puinhopen van de Twin Towers en vond spontaan de woorden die de harten raakten. De megafoon die hij toen gebruikte, is nu een eenvoudig maar uniek object in zijn presidentiële bibliotheek in Dallas. Daar bevindt zich ook een verfomfaaid persoonlijk geschenk dat Laura Bush in alle paniek in de Senaat was kwijtgeraakt. En het insigne van een politieman, door diens moeder aan de president geschonken.

Al snel kwam bij de vraag ‘maar wat nu?’ een onherbergzaam land van woestijnen en bergketens in beeld. Jaap Jansen sprak in die dagen in Washington met gelauwerde strategen die onder Bush’ voorgangers aan het nationale veiligheidsbeleid hadden gewerkt. Hun scherpe blik blijkt nu profetisch.

Al-Qaida en zijn leider Osama bin Laden zouden zich in Afghanistan bevinden, een land waarvan de Amerikanen niet veel wisten. Op 7 oktober viel een brede coalitie het land aan, met Canada toen nog als vriend. Dankzij pragmatische allianties met lokale vechtersbazen werd binnen enkele weken een militaire triomf behaald. De Taliban-heersers en Bin Laden sloegen op de vlucht. Bush’ populariteit bereikte astronomische hoogten.

Kabul was in Amerikaanse handen, maar Bin Laden was nergens te bekennen. In december leek hij ingesloten in de grotten van Tora Bora. Nu weten we dat een ondoorzichtig spel vanuit buurland Pakistan — bondgenoot van Amerika en China — hem in staat stelde te ontkomen. Hij bleef buiten bereik totdat Obama’s mensen hem te pakken kregen. Zoals vaker bij zulke operaties leidde het onverwachte succes van ‘regime change’ tot ‘mission creep’: een steeds verder uitdijende missie, met geopolitieke perikelen tot gevolg. Rusland zag Amerika graag verzinken in de bergstreken waar het zelf ten onder was gegaan. China was juist gealarmeerd. Toen Bush zijn aandacht verlegde naar de Golf en Irak, was de opluchting in Beijing groot. Geen wereldmacht profiteerde zo van deze ontwikkeling als China.

25 jaar later is het beeld tragisch. De Taliban zijn terug, wreder dan ooit. Donald Trump zocht een dea’ met hen. In de Golf is opnieuw strijd. China breidt zijn invloed verder uit. MAGA heeft Bush’ partij van binnenuit opgerold. George W. Bush ging door diepe dalen, maar staat nu in hoog aanzien als symbool van jaren van samenwerking en respect. De gehavende aquarel van Laura, een cadeau van senator Edward Kennedy, staat symbool voor veel meer dan die gruwelijke oc…

Het kabinet-Jetten stelde deze zomer een begroting op. Als minderheidscoalitie zouden D66, VVD en CDA met de belangrijkste elementen daarvan op zoek gaan naar meerderheden. Dat werd een hachelijke struikelpartij, vooral ook in eigen kring. Jaap Jansen en PG Kroeger analyseren wat er misliep, wat ontbrak en hoe de rollen van de hoofdrolspelers deel van het probleem werden.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Een minderheidscoalitie kan met nog zulke doordachte en gedegen voorstellen komen, maar die voorstellen zijn fundamenteel anders dan wanneer een meerderheidscoalitie ermee komt. Heeft een meerderheidskabinet een gezamenlijk gedragen aanpak; een compromis waar ze mee uit de voeten kunnen, een minderheidskabinet heeft niet meer dan een compromis dat als eerste bod, als tussenstand, het begin van een onderhandelingsfase in gang zet. Aanpak en onderhandeling verschillen fundamenteel en dus ook de rollen die daarbij aan de orde zijn. Is men zich daarvan wel bewust geweest?

De partijen binnen de coalitie hadden elk een andere benadering. D66 ondervond dat premier Rob Jetten een rolwisseling onderging. Doordat het maken van de begroting en het gaande houden van polderoverleg primair bij de vakministers Eelco Heinen en Hans Vijlbrief was belegd, raakte de premier de facto greep kwijt op dat cruciale aspect van zijn beleid. De polder ging zelf aan de slag met een 'groeiagenda', wellicht ook vanuit de gedachte: zeg daar maar eens nee tegen als minderheidscoalitie en parlement, wanneer wij dat samen op tafel leggen.

In het augustusoverleg bleek dat de coalitie onderling nog perikelen kende, met name rond 'box 3', de heffing op vermogensrendement. Jetten wisselde van rol en zette de pet van D66-aanvoerder op, waardoor Heinen alleen kwam te staan. De VVD stond opeens met lege handen en zag een meerderheidsroute 'over rechts' onhaalbaar worden.

CDA-leider Henri Bontenbal had eerder al 'de spelletjes van de VVD' beschimpt. Die zag hij na de formatie en in de zomer weer opdoemen. Bontenbal schoof te elfder ure aan bij het coalitieoverleg. D66 en CDA stonden tegenover de VVD. In de HJ Schoo lezing zei Bontenbal weinig nieuws, maar de goede verstaander wist genoeg.

Op Prinsjesdag ligt er een eerste bod, terwijl eerder het idee was dat er een vastgespijkerd pakket zou liggen, goed voor wel honderd zetels steun in de Tweede Kamer. Dit tekent het gebrek aan besef van de eigen aard van onderhandelingen en rollen bij een minderheidsconstructie. 

Troonrede en Algemene Beschouwingen kunnen zo weleens een tussenstand blijken te zijn, waarbij de meeste partijen hun kruit droog willen houden. Eerst moet met de sociale partners de echte deal rond zijn. Het lijkt warempel op de werkwijze die informateur Kim Putters in 2024 (in de formatie van het kabinet-Schoof) als weg vooruit naar breed draagvlak schetste. Toen sloeg niemand daar acht op, nu kan het een uitweg bieden.

***

Verder kijken

Ruben Brekelmans en Joost Eerdmans in Nieuwspoort 

Verder lezen

Longread Henri Bontenbal: Een minderheidskabinet: hoe kan het werken?

HJ Schoo lezing Henri Bontenbal

Peter Wennink: begrotingsbeleid kabinet is middeleeuws

***

Verder luisteren

Minderheidscoalitie

604 – D66 en CDA hadden in de kabinetsformatie te veel haast, daardoor gaat het nu zo stroef

599 - Ingrijpende plannen, maar krijgt het kabinet-Jetten voldoende steun?

594 - De komst van PRO verandert het politieke landschap

Op 9 september 1976 stierf Mao Zedong (1893 - 1976). Diezelfde dag al herdacht de Tweede Kamer China's 'grote roerganger'. Hij werd alom beschouwd als groot historisch leidersfiguur, revolutionair denker én doener. En als dichter en filosoof. Maar wie was Mao Zedong? Wat maakte hem zo uitzonderlijk, wreed en doeltreffend? Wat is zijn erfenis? En waarom is voorzitter Mao, vijftig jaar na zijn dood, in China weer springlevend?

Jaap Jansen en PG Kroeger vertellen over de studentenleider uit Hunan - bespot om zijn ruraal dialect - die als bibliotheekmedewerker van een geleerde in Beijing opgenomen werd in de intellectuele wereld van marxistische denkers en activisten. Stalins afgezant en vertrouweling Henk Sneevliet zag onmiddellijk zijn talent en dicteerde strategie en tactiek. Stalin werd Mao's voorbeeld, leraar én ergernis. 

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

De jonge revolutionair ontwikkelde een imago van dorpsonderwijzer en poëet, die de geesten van de volksmassa's kon raken met one-liners en ideologische overtuiging. Als begaafd kalligraaf kon hij zijn teksten bovendien aanlokkelijk maken en als posters verspreiden. Sterke beelden als 'papieren tijger', 'laat honderd bloemen bloeien' en gedichten over revolutionair vuur en zwemmen in de Yangtze werden klassiekers die iedereen kon vatten.

Even kunstminnend als Stalin werd hij minstens zo wreed en egomaan als zijn voorbeeld én vijand in het Kremlin. Rivalen werden meedogenloos vernietigd. Pluimstrijkers uitgebuit. Eigenwijze talenten spraken hem tegen en werden keer op keer vernederd en gestraft, maar wel net nog gespaard om China vakkundig te kunnen regeren. Zelf zweefde Mao boven de partij en natie, intrigeerde, verdeelde en heerste en pookte 'de permanente revolutie' op. Hij veroorzaakte hongersnoden en burgeroorlogen. Tientallen miljoenen mensen gingen ten onder.

Na Stalins dood was er geen ander die de nummer één van de revolutie kon zijn. Mao lanceerde radicale campagnes en hoewel partij en leger die probeerden te dimmen, riep hij de jonge Rode Garde op: “Val de hoofdkwartieren aan!” Het Kremlin begreep dat ideologisch beschouwd Moskou Mao's echte doelwit was. Na zijn 'culturele revolutie' steunde het leger hem in een adembenemende zwenking waar Stalin trots op zou zijn geweest. Kapitalist Richard Nixon als bondgenoot, uitgespeeld tegen revisionist Leonid Breznjev. "De dag die de wereld veranderde", zei Nixon bij zijn toast in Shanghai.

De hoogbejaarde Mao genoot van zijn rol als politieke wereldster en zette tot zijn dood iedereen tegen elkaar op: zijn vrouw Jiang Qing — de voormalige filmster Lan Ping (‘Blauwe Appel’) — tegen Deng Xiaoping, en zijn zoveelste ‘kroonprins’, Hua Guofeng, tegen zijn neef Mao Yuanxin. Na Mao’s dood maakten Hua en maarschalk Ye Jianying daar snel een einde aan en saneerden zij de partijtop. Uiteindelijk nam Deng de touwtjes in handen en evalueerde Mao nuchter als “70 goed, 30 mis”: "Het Chinese volk had zonder hem de weg uit de duisternis veel moeilijker gevonden."

In Xi Jinping herleven in onze eeuw Mao en zijn stijl opmerkelijk. Zelfs echtgenote, operadiva Peng Liyuan, is net zo'n ster als Mao’s vrouw. Hij is ook de dorpsonderwijzer, de meedogenloze vervolger van partijrivalen, de aanjager van permanente zuiveringen en een heerser voor het leven, die ook op wereldschaal 'verdeel en heers' praktiseert. Mao leeft voort, vitaler dan ooit.

***

Verder lezen

Frank Dikötter - Morgenrood boven China. Hoe de communisten een kwart van de mensheid voor zich wonnen

***

Verder luisteren

549 - China en Japan op ramkoers

551 – Klem tussen Amerika en China: de koude oorlog rond ASML

458 - De gedroomde nieuwe wereldorde van Poetin en Xi

Vanaf september tot ver in 2027 is het in de Europese Unie één grote electorale achtbaan. En ook elders zijn verkiezingen die grote impact hebben op de toekomst van Europa. Wat speelt er, waar moet je op letten? Wat is de impact op Europa en op Nederland als lid van de 'E6', de groep van grootste EU-economieën? Jaap Jansen en PG Kroeger nemen je mee naar kiezers van Mecklenburg-Voor-Pommeren tot Andalusië en van Helsinki naar de Povlakte.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Deze aflevering bevat een advertentie van NordVPN. Profiteer nu van de exclusieve NordVPN-deal Probeer zonder risico met de 30 dagen geld-terug-garantie!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Europa is geopolitiek geen eiland. Al die verkiezingen in het komend seizoen raken veel meer dan de nationale politiek per lidstaat. Koers, stabiliteit en machtsverhoudingen in de EU en de Europese houding naar Moskou, Kyiv, Beijing en Washington staan nadrukkelijk in het centrum bij de impact van de stembusstrijd.

Duitsland

Al direct in september wordt gestemd in drie oostelijke deelstaten. Megastad Berlijn, ruraal Saksen-Anhalt en Oostzeeland Mecklenburg-Voor-Pommeren. CDU en SPD premiers moeten hier overeind zien te blijven tegen de AfD in opmars in hun 'Heimat' van 'Ostalgie'. In Berlijn is alles in flux. Zelfs Die Linke kan hier de overwinnaar worden.

De impact kan dan ook seismisch zijn. Met dramatische effecten voor het overleven van Friedrich Merz als bondskanselier in een CDU met nadrukkelijk alternatief leiderschap. En met gevolgen voor de presidentsverkiezing in januari 2027. Komt er een vrouw uit Beieren? Of Karin uit Amsterdam?

Polen

Donald Tusks Burgerforum kreeg een cadeau in aanloop naar de campagne. Zijn grootste opponent, radicaalrechts PiS, viel in brokken uiteen. Dat betekent allerminst dat een electorale triomf verzekerd is. Een onverwachte coalitie kan de uitkomst zijn. Een sterk resultaat voor Tusk zou een opsteker zijn voor Kyiv, voor Péter Magyar in Boedapest en voor de machtige EVP in Brussel.

Spanje

De machtsstrijd tussen de conservatieve Partido Popular (EVP) en de sociaaldemocraten zal hier heftig zijn. Overlevingskunstenaar op links Pedro Sanchez staat onder druk, maar vlak hem nooit uit. De PP heeft sterke papieren, maar kan gedwongen worden tot een gedoogconstructie met het radicaal-rechtse Vox. Dan zou de EVP-overwinning tegelijk labiel bewind opleveren. Let daarom goed op het overleven van links in Catalonië en hoe stevig de PP scoort in Andalusië én Madrid. Daar moet het voor hen gebeuren.

Italië

Giorgia Meloni evenaart Silvio Berlusconi als stabiele, lang zittende premier. Toch moet je haar electorale probleem niet onderschatten. Haar partij kan winnen door coalitiepartner Lega van Matteo Salvini op te slokken, maar een van hem afgesplitste radicaal-rechtse generaal; een volkse houwdegen, kan haar tegelijk aanhang kosten. Berlusconi’s partij blijft overeind en kan als pro-Europa middenpartij de doorslag geven. Essentieel zal zijn: wie blijven gedemotiveerd thuis en wie belonen Meloni om haar karwei af te kunnen maken?

Frankrijk

De zomer leek stil en politiek onbeweeglijk. Achter de schermen is Emmanuel Macron bezig met een ragfijn spel om in de winter de wat saaie premier Sébastien Lecornu voor het Élysée te lanceren. De radicaal-linkse Jean-Luc Mélenchon lanceert een wild plan - geen gezeik, iedereen rijk - om de staatsschuld weg te toveren. En de rest van links voert burgeroorlog.

Nederland

Provinciale Statenverkiezingen die de verhoudingen in de Eerste Kamer bepalen. Ook hier onzekere verhoudingen. Rob Jetten kan alvast aantekeningen vergelijken met Merz, Macron en Sanchez, zozeer lijken de verhoudingen dwars door de machtige E6-landen op elkaar!

Het Hoge Noorden

Zweden en Finland stemmen nu snel na de recente Deense verkiezingen. Sociaaldemocraten zouden ook hier met brede coalities kunnen winnen en dan EVP-premiers doen struikelen. Interessant is of en hoe zwaar Poetingezind radicaalrechts hier verliest en of hard-links wint.

Rusland

De Doema wordt gekozen, de repressie is ongekend. Vladimir Poetin wil mandaat voor mobilisati…

Het kabinet-Jetten moet knopen doorhakken voor zijn eerste rijksbegroting en 'oppositiepartners' vinden die de hele begroting of onderdelen ervan willen steunen in Tweede en Eerste Kamer. En dat in een fase dat grote onzekerheden rond economie, oorlog in Europa en het Midden-Oosten en de eenheid in het NAVO-bondgenootschap kabinet en parlement onder forse druk zetten. Jaap Jansen en PG Kroeger praten erover met Joop van den Berg, sinds decennia een van de meest ervaren Binnenhof-kenners.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show! Vrienden kunnen meedingen naar een exemplaar van het nieuwe boek van Joop van den Berg (ze krijgen hierover apart bericht).

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Joop van den Berg draait er niet omheen, hij is sceptisch of de coalitie van D66, VVD en CDA er uit komt. Dat premier Rob Jetten niettemin goedgemutst is, vindt hij prijzenswaardig, want een minister-president die alom loopt te zuchten hoe moeilijk alles is, dat helpt ook niet. "Je moet bovendien de vindingrijkheid van politici in netelige omstandigheden nooit onderschatten!"

Van den Bergs scepsis ontspringt aan zijn analyse dat de kabinetsformatie onvoldoende grondig is verlopen. Nadat D66 en CDA samen een coherent beleidsstuk opstelden, gingen zij nogal vlot akkoord met de wens van de VVD om vervolgens ‘opnieuw bij nul te beginnen’. Bovendien leende minister Eelco Heinen (Financiën) een werkwijze van Gerrit Zalm door een financieel kader te formuleren, dat de collegaministers klemzette. "D66 heeft laten zien het spel om de macht niet goed te beheersen, dan wel ten onrechte te denken erg slim te zijn."

De VVD wekte al snel de indruk het nieuwe kabinet als een vervolg te zien op de aanpak bij Schoof, terwijl het CDA na een 'bijna dood ervaring' als kleinste van de drie partijen in een minderheidsverband moest leren zijn eigen politieke positie te markeren. Daar komt bij dat minister Heinen als stelregel heeft dat Prinsjesdag 'over de inkomsten gaat', terwijl de uitgaven pas bij de Voorjaarsnota aan de orde zouden zijn. Zo houdt hij het kabinet strak en geeft weinig ruimte voor stappen vooruit bij grote thema's als de sociale uitgaven en een mogelijk akkoord met werkgevers en vakbonden.

Het vinden van meerderheden voor Jettens plannen wordt verder bemoeilijkt door de politieke versplintering. Met PRO is een stevige basis mogelijk, maar alleen als er ook een sociaal akkoord ligt, waarschuwt Van den Berg. De polder is daar op eigen gezag mee begonnen, maar niemand weet nog hoeveel perspectief dit gaat bieden. 'Over rechts' zijn de vooruitzichten weinig aanlokkelijk – ook al realiseert de VVD zich dit nog onvoldoende. Op radicaal-rechts beloeren ze elkaar vooral. Partijen vallen uit elkaar, stellen onmogelijke eisen vooraf en bieden weinig vertrouwen in berekenbare afspraken voor de lange termijn.

Gelet op de grote onzekerheden wereldwijd hadden de partijen rond het politieke midden meteen moeten werken aan een brede coalitie, concludeert Van den Berg. Ook omdat er Europees knopen doorgehakt moeten worden voor de zevenjarige EU-begroting.

Joop van den Berg heeft in zijn nieuwe boek 'Geduldig papier' lessen geformuleerd voor formaties in gemeenten en op het Binnenhof. Zijn zorg is groot over de neiging politieke rivaliteit en wispelturigheid te vertalen in vijandigheid naar ieder ander en gebrek aan politieke luisterbereidheid. Dat speelt niet alleen bij ons, maar ook in buurlanden als Duitsland. Hij werpt de vraag op of ook progressieve partijen meer van die luisterbereidheid zouden moeten tonen. Ook naar lokale populistische groeperingen en in Duitsland zelfs naar regionale en lokale afdelingen van de AfD. Anders komt de SPD er misschien niet meer bovenop, vreest hij.

***

Verder lezen

Joop van den Berg - Een minderheidskabinet? Beter van niet (S&D, april 2026)

***

Verder luisteren

474 – Parlementair historicus Joop van den Berg: “De democratie is in groot gevaar. Je moet niet denken: het loopt wel los" (In januari 20…

Jaap Jansen en PG Kroeger lazen vijf zeer interessante boeken en bekeken een magnifieke film. De zomerboeken zitten vol ideeëngeschiedenis en politieke conflicten gedurende vele eeuwen. Met persoonlijke verhalen, portretten, onthullingen en worstelingen met democratie, dictatuur, geloof en tolerantie.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

De film De Gaulle: Résistance draait vanaf 6 augustus 2026 in de bioscoop

Steun Greenpeace in de strijd tegen onherstelbare schade door diepzeemijnbouw. Teken de brief aan het kabinet-Jetten

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

1) Willem van Oranje, Apologie – Vertaald en ingeleid door René van Stipriaan (Querido Facto)

Prachtig bezorgd boek door René van Stipriaan neemt de lezer mee op reis door het leven, werken en denken van 'de Zwijger' in de jaren tussen1540 en 1580. Geen andere leider in onze streken publiceerde ooit zo'n persoonlijke verantwoording van zijn politiek, filosofie, strategische en spirituele keuzen. Vanaf zijn tienertijd speelt hij een prominente rol in de aristocratie van Europa, opgevoed en als prins gevormd door de absolute elite van de machtigste familie, de Habsburgers. Keizer Karel en diens zus Maria van Hongarije blijven zijn rolmodellen. Juist daarom keert hij zich af van ‘de tirannie die mij mijn hart doorwondt'. Oranje kiest tegen bruut geweld en onderdrukking en voor de vrijheden van de Nederlanden.

Apologie is een uitdagend en gedurfd boek. Hij richt zich tot de Staten-Generaal, de bevolking in den brede en heel de Europese elite. Hij bepleit vreedzame matiging en beginselvastheid, ook tegen al te felle calvinisten en allereerst tegen het Spaans bewind, dat het beleid van zijn rolmodellen had verraden. De toon, ironie, felheid en scherpte van zijn redeneringen laten ons merken waarom hij destijds zo bekend was als briljant redenaar. Oranje is in dit boek zijn eigen memoires-auteur, politiek spindoctor, spiritueel filosoof en vurig bepleiter van de vrijheid van geweten, burgerrechten en tolerantie van verschillen tussen overtuigingen en beginselen.

2) Peter Longerich – Onwillige Volksgenoten (Hollands Diep)

De propaganda en de decoratie van het Nazibewind kennen we. Maar wat dachten de mensen die in de bioscoop de Wochenschau zagen en Leni Riefenstahls films eigenlijk zelf? Longerich dook in diepe, uitvoerige bronnen en schetst de 'Stimmunggeschichte' van het Duitse volk in de Nazitijd. Een tijdsbeeld als zelden vertoond met feiten en analyses van de 'stemming onder de mensen' van Beieren tot Bremen. Boeren blijken ontgoocheld door het opgelegde productiebeleid en zien hun dagloners en masse wegvluchten. Arbeiders zien de armoede van de crisis welbewust voortduren. Massaal klagen burgers over partijmanifestaties en 'vrijwillige’ donaties. Al heel vroeg - rond 1935 - is oorlogsangst dominant. Met heftige conflicten tussen het regime en gelovigen. Kerken werden verzetshaarden, Hitler durfde nooit hard door te pakken. Propaganda-triomfen als de Olympiade konden angst en wegkijken niet verdrijven.

Het boek biedt bovendien een verfijnd stuk 'bureaucratie-geschiedenis'. Want het was niet vanzelfsprekend om die 'stemmingen en indrukken' in een dictatuur zonder meer door te spelen naar boven. Hoe de Duitse ambtenaren hun rol als rapporteurs inkleedden, hoe zij boodschappen verpakten, de feiten niet konden verhullen, dus dan maar in balans brachten laat Longerich ook zien. Heel herkenbaar, zeker als je zulke patronen ook nu aanschouwt in Poetins Rusland of Trumps MAGA-sfeer.

3) Auke Kok – Mussert (Hollands Diep)

Auke Koks biografie is rijk en onthullend. Hij slaagt erin een politiek onbenul, een onaantrekkelijke hoofdpersoon toch heel boeiend te maken. Mussert was een antiparlementair en autoritair techneut. Collega's brachten hem Mussolini's fascisme bij, ook een regime dat verzot was op moderne techniek en autoritair optreden…

Na twee termijnen en tien jaar in het Élysée zwaait Emmanuel Macron af. De presidentsverkiezingen in het voorjaar van 2027 zullen voor Europa dan ook van bijzondere betekenis zijn. Jaap Jansen en PG Kroeger analyseren Macrons decennium en analyseren het politieke speelveld dat uitblinkt in verdeeldheid. Faites vos jeux, rien ne va plus!

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Macrons agenda was vanaf 2017 helder. Frankrijks rol in Europa moest dynamischer. Sociaaleconomisch moest Frankrijk moderner en flexibeler. En een herleving van een ruimdenkend politiek midden.

Op dat eerste punt heeft hij onmiskenbaar verdiensten. Niet in het minst daartoe uitgedaagd door Poetin en Trump. Op het tweede punt slaagde hij niet. Confrontatie met de gele hesjes ontweek hij. Macron verzwakte zijn positie daarmee zozeer, dat hij in zijn tweede termijn een technocratisch beleid ging voeren dat weinig steun verwierf.  Op het derde punt ging hij door een diep dal. Het veelbelovende En Marche verwerd tot 'Macronie' – synoniem voor arrogantie. Hij hernam zich knap, maar kon er politiek niet meer van profiteren. Hij eindigt als Valéry Giscard d'Estaing in 1981, eenzaam en zonder aanhang.

Het politieke veld na Macron ligt nu volstrekt open. Niets is vooralsnog zeker. Marine le Pen was voorbijgestreefd door haar kroonprins Jordan Bardella. Die was al met een echte prinses aan zijn zijde als royalty-paar op weg naar het Élysée. Hij bewoog bovendien weg van Le Pens Orban en Wilders koers. Werd hij zo de Giorgia Meloni van Parijs?

Een juridisch geitenpaadje bood Le Pen alsnog een laatste uitweg naar de macht. Daarmee worden de campagne-inhoud en de machtsverhoudingen tussen de twee onhelder. Niet Marine le Pen maar Bardella draagt nu – figuurlijk - een enkelband. Want hij kan geen kant op en ziet zijn triomf wegglijden. De kroonprins kon weleens zelf het grootste belang hebben bij een nederlaag van Le Pen.

Tegenover dit radicaal-rechtse duo staat een hopeloos verdeeld links. Van een krachtig, coherent geheel als onder François Mitterrand is geen sprake. De Groenen zijn woest op de sociaaldemocraten. Die zien spoken uit het verleden opduiken, terwijl een eigentijds pakkend gezicht nergens zichtbaar lijkt. Op radicaal-links helpt Jean-Luc Mélenchon vooral Le Pen met een vergelijkbaar anti-EU betoog.

Het burgerlijke midden is versplinterd nu Macron geen eigen politieke familie nalaat. Kandidaten zetten meer hun naamsbekendheid in dan een helder program. Meer poppetjes dan ideeën dus. Kandidaat en oud-premier Edouard Philippe lijkt vooral op Georges Pompidou. Gedegen, onspectaculair. Rivaal Gabriel Attal is de Franse Rob Jetten. Slagen zij - met de conservatieven van Les Républicains er nog bij? - tot één kandidaat en program te komen of leggen hun ego's de loper uit voor een triomferende Le Pen?

Of is de leus van meerdere partijen - 'Renaissance!' - onbedoeld een voorspelling? In die glansrijke jaren van de Franse cultuur was de politiek niet minder onvoorspelbaar en waren de ego's niet minder dominant. Zijn Marine Le Pen en Jordan Bardella misschien een nieuwe versie van het koninklijke duo Marie de Médici en Lodewijk XIII met hun giftige relatie?

***

Verder luisteren

566 - Emmanuel Macron, de nieuwe Baron von Munchhausen

492 – Macrons Europese atoombom

419 - Europa kán sterven - Emmanuel Macrons visie op onze toekomst

505 - Donald Trump, een ramp voor radicaal-rechts in Europa

534 - Nicolas Sarkozy en andere presidenten waar een luchtje aan zit

Optimisme als opdracht.  “En dat geldt zeker in een klotetijd als deze", zegt Jo Ritzen (1945) als hij de titel van zijn memoires toelicht. De voormalige onderwijsminister, universiteitsvoorzitter, vicepresident van de Wereldbank en naar eigen zeggen vaak ‘een bezoeking’ voor zijn ambtenaren, vertelt buitengewoon openhartig over zijn belevenissen in de Haagse politiek. Met de ambtenarij, zijn partij de PvdA – hij was op zijn 27ste al sparring partner van Joop den Uyl - en op het wereldtoneel.

Jaap Jansen en PG Kroeger praten met hem over wat hij als ideeënleverancier en als bestuurder in gang zetten en achteraf niet goed zag. Ritzen portretteert daarbij de grote namen uit die tijd van heel dichtbij en vaak verrassend. "Wim Kok had gelijk dat hij van mij af wilde", zegt hij, maar vertelt daarna smakelijk hoe Kok als nieuwe minister-president een financiële truc moest slikken nadat Ritzen alsnog prolongeerde.

***

Deze aflevering bevat een advertentie van VanHarte&Lingsma. Wil jij jezelf ontwikkelen als mens én als leider? Ontdek jouw training bij VanHarte&Lingsma, School voor Human Leadership. Ga naar www.vanhartelingsma.nl/betrouwbarebronnen 

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje [email protected] en wij zoeken contact.

***

Ritzens eerste politieke rol was die van de maker van het banenplan van minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Den Uyl in 1981. Dat werd een soort ontgroening, want politiek was dat plan meteen al morsdood en tegenwerking van ambtenaren deed de rest. De PvdA ging oppositie in, maar Ritzen vond eigenlijk dat Ruud Lubbers met zijn stevige beleid gelijk had. Toen hij zijn partij daarover advies gaf, bleek Den Uyl het met zijn voorstellen eens, maar partijvoorzitter Max van den Berg sprak het veto uit. "We zijn er nog niet aan toe," verzuchtte Den Uyl volgens Ritzen.

Wim Kok nam adviseur Ritzen over uit de boedel van Den Uyl. “Hij vond net als ik die Haagse werkelijkheid, de Tweede Kamer, zo'n rare wereld." Dat schiep een band. Ritzen werd in 1989 minister van Onderwijs en Wetenschappen. Precies toen de Muur viel. "Dat was ook weer zo merkwaardig. Men keek ernaar en ging vervolgens gewoon door met de lopende zaken."

Het werd geen fijne tijd, al houdt Ritzen zich groot. In plaats van investeren in onderwijs en kennis moest hij hard bezuinigen. Veel talent voor compromissen bleek hij niet te hebben. Kok raakte meer en meer geïrriteerd. “Hij vond dat ik hem kunstjes flikte." Ritzen besefte dat zijn rol was uitgespeeld. De film voor zijn afscheid was al gemaakt, het portret voor de O&W-galerij al geschilderd.

Hoe hij als 'boeienkoning van Zoetermeer' in 1994 toch in het eerste kabinet-Kok als minister terugkwam, is zelden zo openhartig verteld. Hij dankte veel aan nota bene Frits Bolkestein. "Die was meer fan van mij dan ik van hem," grinnikt Ritzen. Intussen deed hij ook ervaring op met Pim Fortuyn. "Interessante man, maar wel een warhoofd. Hij vloog alle kanten op." En met Dick Schoof, ambtenaar met een kamer die tot de nok toe gevuld was met ordners. "Inventief was hij, prima man. Zijn latere kabinet was natuurlijk een verschrikking. Hij was het enige lichtpuntje in dat duister."

Met zijn ambtenaren, de universiteiten en hogescholen en met Gerrit Zalm op Financiën had Ritzen het niet makkelijk. Hij strooide voortdurend ideeën het departement in. "Ik was het loket van wat er speelde in de scholen." Toch was de sfeer tijdens Paars gemoedelijker dan onder Lubbers. "Die kabinetsvergaderingen waren wat sacraal. Lubbers ging voor in een hoogmis, maar hij had vaak vooraf al de conclusies bedacht.”

In de Paarse periode gingen hij en de PvdA te gemakkelijk mee met in het VVD-denken. "Voor de VVD was marktwerking geen intellectuele kwestie, een beleidsoptie, maar een dogma.” Zo zijn destijds kansen voor een lange termijnbeleid van investeringen verspeeld, ziet hij nu.

Na zijn ministerschap ging Ritzen naar de Wereldbank in Washington. Met een Global Education Fund adviseerde hij arme landen over effectief onderwijsbeleid. Hij leerde er successen aanmoedigen, maar schrok ook van regimes waar corruptie endemisch bleek. "In Marokko durfde de nieuwe koning echt…

De komst van editie 600 van Betrouwbare Bronnen bleek een bron van inspiratie voor veel van onze luisteraars en vrienden van de show. Zij kwamen met reeksen verzoeknummers voor het thema waarin we ons in deze bijzondere aflevering zouden moeten verdiepen. Een kroonaflevering moet immers iets bijzonders zijn. Een aflevering waarin politieke actualiteit, historische wortels en cultuurhistorische verbindingen elkaar de hand reiken.

***

Deze aflevering bevat een advertentie van VanHarte&Lingsma. Wil jij jezelf ontwikkelen als mens én als leider? Ontdek jouw training bij VanHarte&Lingsma, School voor Human Leadership. Ga naar www.vanhartelingsma.nl/betrouwbarebronnen 

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

De suggestie van vriend van de show Tim bleek hier een schot in de roos. We nemen je mee naar het jaar 600. Naar de diepe, vroege middeleeuwen die vaak overschaduwd zijn gebleven door de glorie van het Imperium Romanum in de periode daarvoor en de fascinatie van de eeuwen van ridders, kathedralen, kruistochten en Zwarte Dood erna. Toch traden in die jaren rond 600 en in de zevende eeuw mensen naar voren met gebeurtenissen en patronen waarvan wij ook in 2026 nog erfgenamen zijn en de impact volop ondergaan.

Zo bereikte paus Bonifatius III in 607 een politieke regeling met zijn politieke baas, keizer Phocas in Constantinopel. Die legde bij decreet vast dat de bisschop van Rome zichzelf als de meest vooraanstaande van alle prelaten mocht zien, als hoofd van de christelijke gemeenschappen in Europa. Zonder die formaliteit hadden we de grote politiek-morele rol van Petrus-opvolgers als Leo XIII en zijn baanbrekende politieke visie niet gekend. En ook niet de opmerkelijke rol van Leo XIV nu als geweten en tolk van kritische stemmen over MAGA en kunstmatige intelligentie.

En zelfs het internet vindt zijn oorsprong rond 600. Daarvoor gaan we naar Sevilla, waar in die jaren een toonaangevende geleerde de politiek en de wetenschap een enorme impuls gaf. Daartoe aangedreven door zijn politieke ambitie om in Spanje een vruchtbare en vreedzame integratie van verschillende tradities en herkomst aan te wakkeren. Isidorus van Sevilla werkte decennia aan tientallen wetenschappelijke publicaties en was bovendien een invloedrijk staatsman en kerkelijk prelaat.

Zijn twintigdelige 'Etymologiae' werd een bestseller en een van belangrijkste boeken in de tien eeuwen die volgden. Hij bracht daarin alle bestaande kennis bijeen en ordende die in zijn alomvattende wereldencyclopedie als curriculum voor elke school en universiteit tot in de Renaissance. Hij werd een soort eenmans-Wikipedia of zoekmachine.

De moslimheersers van Zuid-Spanje vereerden Isidorus minstens zo vurig als de christelijke vorsten, kloosters, universiteiten en andere kenniscentra in heel Europa. Zo werd hij al vroeg de beschermheilige van studenten en maakte in 2002 de Poolse Paus hem beschermheilige van ICT'ers en van het Internet als geheel. Het jaar 600 had in Isidorus een vroege Alexander von Humboldt.

De integratie, communicatie en intensieve relaties tussen de volkeren kreeg in de zevende eeuw nog een andere impuls. De naam daarachter was Bumin Khan, leider van de Turkse stammen in Midden-Azië die zich de Göztürken noemden. Hij bracht hen bijeen en veroverde een reusachtig imperium. Zijn heerschappij strekte van Oekraïne en de Krim tot de Muur van China bij Beijing en Mantsjoerije.

De Göztürken legden de basis voor de enorme rijken van de Mongolen, de Gouden Horde, het Ilkhanaat in Iran, de Mogol en de wereldomspannende handelsroutes, culturele uitwisseling, commercie en geldverkeer langs de Zijderoute. De erfenis van hun krachtig bewind beheerst nog hun vazallen in het vorstendom Moskou, in de Straat van Hormuz, in China en India. Erfgenaam en wereldheerser Timoer Lenk bevleugelde de fantasie eeuwen later nog. Als operaheld 'Tamerlano' inspireerde hij Händel tot een van diens mooiste opera's.

Het fundament voor een wereldomspannende en nog altijd actuele erfenis werd rond het jaar 600 ook gelegd door een koopman uit Mekka. Mohammed was een filosofisch en spiritueel criticus van het veelgodendom van zijn tijd en samenleving. Hij benadrukte de cruciale betekenis van de monotheïstische kerngedachte van jodendom…

Het minderheidskabinet van Rob Jetten heeft zijn openingsfase overleefd en presenteerde een reeks grote, ingrijpende beleidsplannen voor de lange termijn. Van stikstof tot financiering van onderwijs en van investeren in defensie tot het doorbreken van een fiscale impasse. Nederland moet op allerlei gebieden 'van het slot'. Maar voor Jaap Jansen en PG Kroeger is nog altijd de vraag: welke strategie heeft het kabinet om in beide Kamers voldoende steun te verwerven.

***

Deze aflevering bevat een advertentie van VanHarte&Lingsma. Wil jij jezelf ontwikkelen als mens én als leider? Ontdek jouw training bij VanHarte&Lingsma, School voor Human Leadership. Ga naar www.vanhartelingsma.nl/betrouwbarebronnen 

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Opvallend is hoe het kabinet brede, sector-overstijgende pakketten presenteert. Daarbij wordt steeds  een duidelijke 'stip aan de horizon' en streven naar consensus met partners, ook buiten Nederland, geformuleerd. Het stikstofpakket is een goed voorbeeld daarvan. Het is bewust niet verrassend en bevat ook geen gimmick die het beleid moet profileren, maar bouwt vooral voort op eerdere pogingen (zoals van Johan Remkes) tot breed gedragen overeenstemming. De stip aan de horizon is bewust niet top down geformuleerd, met de dreiging van ‘halvering van de veestapel’, een landkaart of een einddatum. Minister Jaimi van Essen heeft geleerd van Rutte IV en Schoof.

De impasse die minister Femke Wiersma (BBB) tijdens Schoof veroorzaakte helpt Van Essen nu om de stilstand te beëindigen. Tactisch valt op, dat de bereidheid om fors langjarig te investeren tamelijk ingetogen is gepresenteerd. Desondanks lijken BBB en Farmers Defence Force terug te verlangen naar een Tjeerd de Groot-schrikbeeld.

De Defensienota 2026 is leerzaam als tweede voorbeeld van de kabinetsstrategie. Minister Dilan Yesilgöz en staatssecretaris Derk Boswijk maken hierin duidelijke keuzes. Een breed gedragen conclusie staat centraal: de lessen uit Oekraïne staan voorop. De noodzaak diepgaand te analyseren en nog verder te innoveren wordt niet veronachtzaamd. Een Nederlandse versie van 'DARPA' maakt nieuwsgierig.

Minister Rianne Letschert en staatssecretaris Judith Tielen (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) presenteert enkele ingrijpende politieke keuzen voor de lange termijn. Enerzijds biedt zij scholen meer zekerheid en continuïteit in hun financiering en vermindert de bureaucratie en kortademige sturing via vele 'potjes'. Anderzijds introduceert ze 'gerichte bekostiging' binnen de 'lumpsum' voor de school om meer focus aan te moedigen op grote vraagstukken als verbetering van taalbeheersing en andere basisvakken.

Bij het intensiveren van R&D en innovatie schenkt zij meteen klare wijn. De onberaden financiële klappen van haar voorganger Eppo Bruins (NSC) worden zonder omhaal geschrapt. Bovendien wordt onderzoek in het hbo met de beroepspraktijk een forse impuls gegeven. Universiteiten worden aangesproken op 'meer focus' in R&D en extra aangemoedigd te participeren in Draghi-initiatieven in de EU-kennisprogramma's. Jaap en PG noteren wel even de pikante aspecten van de stevige steun voor de Einstein Telescope.

Pikant is ook hoe Staatssecretaris Eelco Eerenberg (Financiën) vanuit de Eerste Kamer op pad is gestuurd om een van de ergste impasses in het fiscaal beleid te doorbreken: Box 3. De versplinterde Senaat lijkt niet in staat een alternatief te formuleren. De D66 bewindsman…

Locatie, timing en gastheer konden nauwelijks symbolischer zijn. De NAVO-top komt op 7 en 8 juli 2026 bijeen in Ankara, middenin een geopolitieke crisis en vlak na de eerste EU-samenkomst met de buren en partners in de Kaukasus, vlakbij. Dit is de eerste NAVO-top na de Amerikaanse nederlaag tegen Iran en ook de eerste NAVO-top van Rob Jetten. Wat gaat hij opleveren? Eindigt hij in de harmonie waarmee die vorige, in Den Haag, wist te verrassen? Of herhaalt zich de heftige confrontatie uit 2018?

Jaap Jansen en PG Kroeger schetsen hoe Turkije al eeuwen het scharnierpunt is van spanningen en conflicten, gelegen als landbrug tussen Zwarte Zee, de Krim, de Balkan, Mesopotamië, de Kaukasus, Syrië en Iran. Ook daarom beseft president Recep Tayyip Erdoğan als geen ander dat niemand zonder hem kan bij het vinden van oplossingen en het leggen van contacten daarvoor.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show en ga met ons op 17 augustus met 25% korting naar Wagner in het Concertgebouw.

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje en wij zoeken contact.

***

Voor Nederland is deze NAVO-top een wezenlijk moment nu het weer volop actief is als partner op het wereldtoneel. Nederland profileert zich nadrukkelijk als hightech coproducent van Oekraïne, als NAVO-lidstaat die de '3,5 procent'-afspraak over defensie-investeringen concreet invult. Als lid van de E6 in de EU is Nederland medebepalend voor de lange termijn investeringen van Europa en als lid van het nieuwe 'Pax Silica'-verbond een mondiaal voorhoedespeler. Waarmee ook de relatie met China hoog op de agenda staat.

Voor Europa is deze NAVO-top niet minder cruciaal, nu de Europese pijler binnen de NAVO steeds meer vorm krijgt. De Turken vinden het prima dat Europese lidstaten meer aan defensie doen, maar huiveren bij de gedachte dat daarmee ook de EU meer te zeggen zou krijgen. “Een recept voor ellende”, zei een hoge Turkse diplomaat tegen Jaap. Turkije wilde altijd graag bij de EU, maar daar pruimen ze een land waar het met democratie en rechtsstaat achteruit gaat niet.

Secretaris-generaal Mark Rutte probeerde in het Witte Huis te agenderen dat de Europese partners en Canada voluit hun Haagse beloften nakomen - hij noemde het bedrag dat zij nu extra investeren 'Trump’s trillion'. Maar Donald Trump begon steeds weer over ‘niet loyale’ Europese landen in de oorlog tegen Iran. Trump wil kunnen blijven klagen over de bondgenoten en eist naar eigen zeggen niet veel: "Just a little kiss.”

Bondgenootschappen begrijpt hij gewoon niet, omdat die uitgaan van gezamenlijk gedragen en verdedigde belangen en van gelijkwaardigheid. De oorlog rond de Straat van Hormuz - zonder enige afstemming met de bondgenoten - liet dat overduidelijk blijken. Zijn nederlaag daar kan deze NAVO-top extra onvoorspelbaar maken. Is het daarom Ruttes insteek om met dat Trump’s trillion verhaal nu vooral tijd te kopen totdat nieuwe geopolitieke verhoudingen – en ook de verhoudingen binnen Amerika zelf – zich duidelijker laten zien?

Hoe ver durven bondskanselier Friedrich Merz en zijn minister van Defensie Boris Pistorius nu al te gaan met het concreet maken van die Europese Pijler? Hoe innig wil de vermoedelijk nieuwe premier van het VK Andy Burnham de relatie met de EU inkleuren? Zal na deze NAVO-top ook in Amerika de strijd om de era na Trump losbarsten en wat betekent dit voor 'MAGA'?

En, heel belangrijk, trekt ook Trump nu de conclusie dat Volodymyr Zelensky inmiddels wel de juiste kaarten heeft? Na een afgang bij Hormuz en botsingen met Benjamin Netanyahu zal hij toch niet ook nog de partner willen zijn van Vladimir Poetin als de volgende 'loser'? Dumpt hij Poetin om zichzelf toch nog als winnaar te kunnen presenteren?

***

Verder luisteren

585 - 'Nostalgie is geen strategie': Canada breekt met Amerika en kiest voor de EU

578 - Oorlog voeren in een verdeelde wereld: misverstanden en mislukkingen

Het kleine eiland Cyprus was in de eerste helft van 2026 voorzitter van de Europese Unie. Het grote eiland Ierland in de tweede helft. De Ieren krijgen het zwaar, de agenda van grote uitdagingen voor Europa is overvol. Jaap Jansen en PG Kroeger bespreken de agenda en kijken naar de rijke historie en cultuur.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje en wij zoeken contact.

***

De Ieren hebben het werkschema voor het komend half jaar stevig in de grondverf gezet. Kernprioriteit noemen zij de concrete uitwerking van het recente pakket van maatregelen - One Europe, One Market - om het rapport-Draghi en de voltooiing van de Europese interne markt uit te voeren. Heel belangrijk voor Nederland wat betreft de investeringen in R&D en innovatie, in groene chemie en voor de door het kabinet zeer gewenste vervolmaking van de Europese Kapitaalmarktunie.

Opvallend is hoe – niet NAVO-lidstaat - Ierland de Europese defensie en de bijbehorende geopolitieke aanpak voluit steunt. Nadruk leggen ze op hybride dreigingen en de bedreiging van maritieme en kritische infrastructuren. Dit doen ze ook op het concreet maken van 'Europese waarden'. Inzet voor samenwerking met het Mondiale Zuiden moet de EU profileren tegenover China en Amerika.

Nadrukkelijk is ook de inzet voor online bescherming en bestrijding van disinformatie en commerciële exploitatie van zwakkeren. Ierse Eurocommissaris Michael McGrath benut dit voorzitterschap voor zijn rechtsstatelijke portefeuille, het ‘Europees schild voor de democratie' initiatief, ook tegen machtige in Ierland gevestigde techbro's.

Zwaarste klus, erkennen de Ieren zelf als eersten, zal de afronding zijn van het politiek touwtrekken rond het Meerjarig Financeel Kader, de EU-begroting voor 2028-2034. Een onhandige poging op de valreep door Cyprus zette de zaak op scherp. Zelfs Rob Jetten werd gedwongen zich als strenge frugal op te stellen. Achter de schermen wordt gewerkt aan een compromisdoorbraak. PG stipt aan hoe juist Nederland daarbij een wezenlijke rol kan spelen.

In de Europese historie heeft Ierland een heel eigen, tragische plaats. Eeuwenlang werd het land koloniaal onderworpen en uitgeperst door een machtige Engelse elite, zoals John Lennon & Yoko Ono bezongen in The Luck of the Irish. Het leek op het rurale Rusland van die tijden. Eind 18e eeuw leidden de agrarische en de industriële revolutie tot hongersnood, burgeroorlog en een massale exodus naar onder meer Amerika. De bittere erfenis van 'the Troubles' werkt politiek ook nu nog door, zoals merkbaar bij de reacties op Brexit.

Maar Ierland kent ook een grootse culturele erfenis. Die stamt uit de eeuwen van de vroegmiddeleeuwse Keltische beschaving. Haar magische, epische gedichten en verhalen drukten een meeslepend stempel op de legendes in het Europa van de riddercultuur. Het beroemdste liefdesepos werd de belangrijkste opera van de 19e eeuw, Tristan en Isolde.

***

Verder kijken

Persconferentie Iers voorzitterschap

***

Verder luisteren

596 – Obstakels op weg naar een echt groene chemie

595 – Voedselzekerheid in een wankele wereld

585 - 'Nostalgie is geen strategie': Canada breekt met Amerika en kiest voor de EU

575 - Nederland staat niet langer op het menu, maar zit aan tafel

574 – Hormuz: eeuwenoud brandpunt …

Het is een van de grootste industriële en technologische omwentelingen van onze tijd. En zeker na de blokkade van de Straat van Hormuz beseffen we dat deze revolutie in hoog tempo moet gebeuren. Naar een circulaire economie waarin de chemische industrie van 'fossiel' - van aardolie dus - naar heel nieuwe grondstoffen als basis moet transformeren. Met organische, 'groene' en dus ook biologische grondstoffen als basis van de nieuwe chemie en de industriële sectoren die daarmee samenhangen. Boeren worden de nieuwe sjeiks, zou je bijna zeggen.

Jaap Jansen en PG Kroeger praten met hoogleraar Martin Junginger van het Copernicus Instituut voor Duurzame Ontwikkeling van de Universitieit Utrecht en twee avant-garde-ondernemers uit de sector van de nieuwe chemie, Marlies van Wijhe, ceo van Koninklijke Van Wijhe Verf, en Joost Paques, ceo van Paques Biomaterials.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt door Biobased Circular, een programma van het Nationaal Groeifonds. En met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Martin Junginger spreekt van ‘een cruciale technologische revolutie in de komende decennia’. Want vanwege de sterke afhankelijkheid in Europa van fossiele grondstoffen van elders en vanwege de klimaateffecten van de inzet daarvan, is het voor de chemische industrie 'do or die'. Biogrondstoffen en recycling van bestaande chemische materialen moet deze industrie tot nieuwe bloei brengen.

En dat is in hoge mate een geopolitieke zaak geworden. China dumpt fossiele plastics en materialen om de EU-markten te ontregelen en domineren. Oekraïne is meest belovende leverancier van 'groene grondstoffen', onder meer dankzij het nationale symbool, de zonnebloem. Geen wonder dus dat Europees beleid nodig is om een van de wereldwijd grootste chemie-clusters, hier in onze delta, te transformeren naar een nieuwe, post-fossiele toekomst. Het rapport-Wennink wijst ook op de chemie-omwenteling, maar daarin blijft het opschalen van innovaties volgens Junginger onderbelicht.

We praten met twee familiebedrijven die voorop lopen. Met hun 'geduldkapitaal' zijn ze de sleutel. Een avant garde van innovatieve bedrijven, kennis en infrastructuur om te kunnen opschalen staat klaar. Maar een deel van de chemische industrie twijfelt. "Laat als land die kans niet liggen”, zegt Junginger.

Marlies van Wijhe is van zo'n chemisch familiebedrijf. Haar bedrijf maakte verf en coatings ooit uit lijnzaadolie, toen via de petrochemie en nu is de chemische omwenteling weer gaande vanuit die 'oude', biobased grondstoffen.

Ze heeft daartoe een eigen kenniscentrum opgebouwd, ‘want we waren er heel vroeg bij’.  Vergeleken bij de verduurzaming bij de groene energie is die naar groene grondstoffen en materialen voor haar in het beleid te weinig zichtbaar. "Dat gaat te langzaam, terwijl wij als familiebedrijven met ons geduldkapitaal het meest geschikt zijn om daarin te investeren.”

Joost Paques herkent met zijn bedrijf dat ongeduld. "Wij zijn vanuit afvalwaterzuivering naar productie van groen biogas gegaan en nu doorgegroeid naar plastic-vervangende biopolymeren." Als kennisland op dit terrein is ons land de voorhoede, maar Paques benadrukt dat je meer zult moeten doen: voortdurend doorontwikkelen en 'kennis waardedrager maken'. Het besef in Europa van de riskante afhankelijkheid van kritieke grondstoffen en van de bescherming van eigen kennis en waardencreatie tegen dumping noemt hij ‘een mega-opportunity’. Om daarmee tot 'marktcreatie' te komen is voor ons land als 'avant garde' essentieel. De Critical Chemicals Alliance in de EU kan daarbij helpen ‘omdat we zelf al veel kunnen’. “Wij staan in de voorhoede van de nieuwe chemie en moeten nu aan de slag."

***

Verder lezen

Cees Leeuwis en Harriëtte Bos - Met biokunststof ontsnappen chemie en landbouw aan de fossiele, doodlopende weg (FD, 12 juni 2026)

Kamerbrief over verduurzaming industrie (10 april 2026)

***

Verder…

De Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) heeft het kabinet een stevige opdracht meegegeven. Zorg voor een langetermijnstrategie voor voedselzekerheid. Nederland moet hier zelfs het voortouw nemen omdat het op dit terrein wereldwijd economisch en logistiek tot de toonaangevende landen behoort. Het briefadvies ‘Voedselzekerheid in een wankele wereld: een agenda voor Nederland’ schetst zo’n agenda. Niet alleen voor bewindslieden die zich met landbouw, handelsrelaties en ontwikkelingssamenwerking bezig houden, maar ook voor bedrijven, organisaties en kenniscentra die vanuit ons land wereldwijd vaak een prominente rol spelen. En het is ook een vraagstuk van economische veiligheid en weerbaarheid.

Jaap Jansen en PG Kroeger praten hierover met de schrijver van het advies, Jorrit Oppewal (AIV), en Daan Wensing, ceo van Initiatief Duurzame Handel, waarin bedrijven en organisaties die bezig zijn met agrogrondstoffen en voedselketens hun krachten bundelen.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Jorrit Oppewal benadrukt dat voedsel en de grondstoffen daarvoor geopolitieke factoren zijn geworden. Daarom moet Nederland strategische samenwerkingsrelaties ontwikkelen. En dit houdt veel meer in dan 'klantrelaties' bij agrarische producten. Namelijk kennisdeling, netwerkopbouw, intensivering van contacten – ook diplomatiek - en nadrukkelijke wederkerigheid. Een langdurig perspectief van samenwerking met landen en regio’s in het Mondiale Zuiden (Afrika, Azië en Latijns-Amerika).

De Verenigde Naties willen honger uitbannen, maar het aantal mensen met honger is de afgelopen jaren juist toegenomen. Daan Wensing schetst hoe de IDH-partners vanaf de Covid-pandemie in hun handelsketens tal van disrupties ondergingen. "Tot nu toe ging het nét niet mis.” Alle betrokkenen beseffen dat de afhankelijkheden groot, complex en riskant zijn. Ook bij agrogrondstoffen. De Iran-oorlog met de blokkade van de Straat van Hormuz bleek meteen de grondstoffenketen rond kunstmest lam te leggen. “Rampzalig voor Afrika en Azië en dus meteen ook voor ons." Ook voor grondstoffen als soja en palmolie, die voor allerlei producten nodig zijn, geldt die kwetsbaarheid. En het gaat om veel meer dan alleen de bekende producten uit de supermarkt.

Omdat de VS en China hun eigen gang gaan en de multilaterale organisaties in het slop zitten, moet Nederland coalities sluiten met andere ‘middenmachten’. IDH bouwt aan het soort strategische partnerschappen waar de AIV over schrijft. "Zuid-Afrika is – via ons land - voor tropische groenten en fruit een groot leverancier aan Europa. Wij hebben daar een coalitie gevormd met bedrijven die met de kennis en netwerken bij ons grote stappen kunnen zetten. Daarmee zetten wij ook een soort 'soft power' in, waarmee intensieve relaties verder verdiept worden."

De klassieke werkwijze van de ‘polder' krijgt in zulke samenwerkingspatronen een eigen, nieuwe variant. De term daarvoor is 'the Dutch Diamond'. "Belangrijk is dat we zo daarin samenwerken, dat het niet de indruk wekt, dat wij heel arrogant wel even komen vertellen hoe het moet", zegt Jorrit Oppewal. In het eigen actieplan van IDH, 'Agrohandel, zeker, veerkrachtig en duurzaam’ komt de alertheid ook naar voren. Daan Wensing: "We moeten beseffen dat we in een andere wereldorde leven waarin we met het Mondiale Zuiden gelijkwaardige partnerschappen vormen.

Voor die partners is toegang tot de Europese Unie essentieel. Vaak voelen zij nog: "Wij staan achter in de rij.” Geopolitiek beschouwen zij de EU als net zo'n 'supermacht' als China of Amerika. Voor voedselzekerheid is Nederland voor hen vaak het gezicht van de EU. Ook dat gegeven maakt het voor de Nederlandse economie, bedrijven en kennisorganisaties cruciaal, het beleid Europees af te stemmen en hoog op de agenda te zetten.

Grote langetermijn EU-programma's voor investeringen en connecties, zoals de Global Gateway – het Europese antwoord op het Chinese Belt & Road Initiative - krijgen in ons land opmerkelijk weinig aandacht. Voor de ketens en partnerschappen…

GroenLinks nam afscheid van zichzelf met 96% voorstemmers. De PvdA met liefst 97% voorstemmers. De komst van Progressief Nederland (PRO) verandert de nationale politiek. Eigenlijk kennen we nu hoofdzakelijk nog fusiepartijen - denk aan VVD, CDA, ChristenUnie en nu PRO - en afsplitsers - bijvoorbeeld PVV, DENK, JA21 en DNA. Wat betekent dit voor de actuele verhoudingen rond het minderheidskabinet-Jetten en voor het politieke landschap, ook in Brussel? Jaap Jansen en PG Kroeger verkennen dit met winnaar van de Anne Vondelingprijs 2025, Coen van de Ven (De Groene Amsterdammer), die eerder al een boek publiceerde over de fusie van GroenLinks en PvdA.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Met de naam Progressief Nederland wil de partij vooruitgangsgeloof uitstralen. Het valt op dat bij de start het begrip 'links' nadrukkelijk vermeden werd. Partijleider Jesse Klaver benadrukt ook steeds dat PRO een brede partij, zelfs een 'massapartij' wil zijn. Tegen de tijdgeest in een echte 'catch all party'.

Minstens zo opvallend is dat de luidruchtige nostalgische critici uit de PvdA wel veel zendtijd kregen in talkshows, maar geen breed en overtuigend geluid bleken te vertolken. De groep is zelfs al uiteengevallen, zoals bleek uit het optreden van FNV-voorzitter Hans Spekman op het congres en de nadrukkelijke aanwezigheid van oud PvdA-leider Ad Melkert. Karakteristiek sociaaldemocratische thema's als woningnood, bestaanszekerheid en 'eerlijk delen' domineerden de speeches.

Over zulke concrete thema’s wil PRO met de minderheidscoalitie van Jetten tot ‘afspraken voor eerlijk beleid’ komen, gesteund door de vakbeweging. De nieuwe partij heeft daarmee direct invloed op het beleid. Met de nadruk op 'progressief' wordt impliciet gezegd dat een partij als D66 die term niet echt meer kan claimen.

Met dat scherpere onderscheid markeert PRO tegelijk de andere koers die Jetten in de recente campagne ging varen. Ooit was juist D66 de pleitbezorger van een 'Progressieve Volkspartij' en was het de PvdA die Hans van Mierlo een blauwtje liet lopen. Die kaarten zijn nu dus anders geschud. PRO zegt ten diepste: er is nu een progressieve volkspartij, maar zonder D66.

Ook naar CDA en VVD is de eis van ‘eerlijke afspraken’ een interessante beweging. PRO presenteert zich als een constructieve, zelfbewuste partner. Een beetje Rijnlands zelfs. Dat deze nieuwe partij een geradicaliseerde linkse club is, kan de VVD in dat licht moeilijk volhouden, zeker niet als VVD-vicepremier Dilan Yesilgöz zelf ineens ‘een uitgestoken hand’ wil presenteren. 

De fusie is een feit. Maar één blikje hebben GroenLinks en PvdA gedurende het fusieproces keer op keer voor zich uitgeschopt. Bij welke Europese politieke familie wil PRO aansluiten? Dat is een veel bepalender kwestie dan wellicht eerder gedacht was. In Brussel hebben Groenen noch sociaaldemocraten zin in een tot de Europese parlementsverkiezingen van 2029 durende vage positionering. Ondanks tegenstand – voornamelijk uit GroenLinks-hoek – besloten de PRO-leden om al in september bij referendum de knoop door te hakken. Kiest PRO voor de grote sociaaldemocratische machtsmachine of toch voor de Groenen? Voor de nieuwe partij wordt die stemming de eerste lakmoesproef. Europese politiek is zeker in deze tijd ook voluit binnenlandse politiek.

***

Verder lezen

Coen van de Ven in De Groene

Matthijs Rooduijn - PRO moet een oude PvdA-strategie herhalen, maar dan omgekeerd

*** 

Verder luisteren

532 – GroenLinks-PvdA: het glibberige pad naar één partij

591 – Honderd dagen kabinet-Jetten

589 - Nieuwe poldervoorzitters dwin…

Nergens ter wereld komen zo veel reizigers genieten van groene landschappen, mooie regio's en cultuursteden als hier in Europa. Meer dan 500 miljoen van hen bezochten in 2025 de landen van de EU. Maar liefst tien procent van de Europese economie draait op toerisme. Maar dat succes komt niet vanzelf. Er zijn veel uitdagingen. Klimaateffecten, overvolle steden, nog te weinig duurzaam transport, gebrek aan nieuw jong talent in de sector.

Jaap Jansen en PG Kroeger praten erover met twee Europese topexperts op het European Sustainable Tourism Mobility Forum deze week op Breda University of Applied Sciences.

Daarna volgt een bijzonder gesprek met een levende legende uit de Europese politiek, de Oostenrijkse oud-Eurocommissaris Franz Fischler. Hij zette grote landbouwhervormingen in gang en vindt dat het nu, na 25 jaar, weer tijd is voor een grootscheepse hervorming.

***

This is a Dutch podcast, but from minute 5 on, the conversation is in English.

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Europees commissaris Apostolos Tzitzikostas werkt in Brussel nu - voor het eerst - aan een strategie voor duurzaam toerisme, geïntegreerd met zijn beleid gericht op duurzaam transport en mobiliteit. Sleutelfiguur daarbij is Mona Bjorklund, directeur beleid bij 'DG MOVE' het directoraat-generaal van de Commissie dat erover gaat. Zij zet helder uiteen hoe zo'n strategie op hoog beleidsniveau tot stand komt. Bepaald niet als 'dictaat uit Brussel', maar als ontwikkeling van een duidelijke, gezamenlijke beleidsrichting voor de lange termijn, samen met bedrijven, organisaties en kennisinstellingen vanuit heel de EU.

Zo'n samenwerkingspartner is Fabian Schulz-Luckenbach, hoofd pubic affairs internationaal  langeafstand-passagierstransport van Deutsche Bundesbahn. Hij vertelt hoe EU-lidstaten concreet op die langetermijnstrategie inspelen. Zo moeten grote infraplannen gerealiseerd worden voor duurzaam spoorverkeer over de nationale grenzen heen. Aanleg van hogesnelheidsverbindingen tussen Europese metropolen is een grote prioriteit, waar met veel elan aan gewerkt wordt. Minstens zo'n uitdaging blijken de regelstelsels van de lidstaten die elkaar vaak in de weg zitten. Van nationale seinsystemen tot energiekosten waarbij het vliegverkeer nu nog bevoordeeld wordt.

De toerismesector is zeer dynamisch. Er is ruimte voor 1 miljoen meer banen en jong talent. Ook daarom is het uitwisselen van bewezen methoden tussen lidstaten, regio's en steden essentieel. Het aansturen van grote bezoekersstromen in culturele hotspots geeft heel wat steden hoofdpijn. Scheefgegroeid toerisme is geen tijdelijk verschijnsel dat zich vanzelf oplost.

Oud-eurocommissaris en oud-landbouwminister Franz Fischler herkent vanuit zijn werk op het hoogste niveau in Brussel veel van zulke uitdagingen, zeker voor 'groene regio's'.

Hij was in 1995 de eerste Eurocommissaris uit Oostenrijk, dat pas na akkoord van Gorbatsjov EU-lid kon worden. Hij was ook de eerste commissaris die een 'multinationaal kabinet' samenstelde: zes sherpa’s die hem door de Brusselse beleidsjungle loodsten. Meteen bij zijn start kreeg hij de zwaarste portefeuille: landbouw en rurale ontwikkeling.

Hoe zijn land de EU in kwam schildert hij met kleurrijke verhalen. Er was een referendum voor nodig. Toen voorstander Jörg Haider – leider van de radicaal-rechtse Vrijheidspartij – ontdekte dat de Groenen de enige oppositie waren, wendde hij de steven en ging bij Fischlers boerenachterban het anti-Europavuurtje opstoken. Dat mislukte. Hoe dat verliep is ook nu nog leerzaam voor de actuele politiek.

In de Europese Commissie zag Fischler hoe Jacques Chirac met Gerhard Schröder de landbouwhervorming torpedeerde die hij later alsnog voor elkaar kreeg. "Een gedegen hervorming lukt alleen als je een goede strategie hebt ontwikkeld. En die moet je p…

In 250 jaar jaar telden de Verenigde Staten van Amerika 47 presidenten. Wie waren zij? Hoe deden ze het, als staatshoofd en als politiek leider? Wie van hen zetten écht de toon? En hoe kijken wij nu naar mensen als Abraham Lincoln, Harry Truman, Richard Nixon en Donald Trump? Jaap Jansen en PG Kroeger praten hierover met professor Michael Nelson van Rhodes College in Memphis, eminent kenner, auteur en samensteller van reeksen boeken over het ambt, de impact en het leven van presidenten.

***

This is a Dutch podcast, but from minute 6 on, the conversation is in English.

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

'President' was met de komt van de Amerikaanse Grondwet in 1787 een bestuurlijke vondst en politiek experiment. Deze functie bestond nog nergens. Hoe deze in te vullen, wist eigenlijk niemand. Michael Nelson schetst kleurrijk hoe George Washington dit allemaal zelf moest uitvinden en hoe hij wonderlijk goed erin slaagde die rol ook voor zijn opvolgers inhoud, richting en stijl te geven.

Na hem zouden anderen deze functie verder kleur geven. Andrew Jackson (1829-1837) ging met veto's in tegen het Congres, als anti-elite politicus. Teddy Roosevelt (1901 - 1909) was de man die als moderne populist nieuwe media als magazines en zelfs film ging inzetten. Zijn neef Franklin Roosevelt (1933 - 1945) professionaliseerde het Witte Huis als zijn persoonlijke apparaat en machtscentrum, zelfs op wereldschaal. Elke president nadien is zo hun opvolger.

Nelson relativeert hoe 'zwaar' de baan van de president is. Het Witte Huis levert immers een gedegen machinerie die de bewoner bijna alles uit handen kan nemen. Wel zie je dat presidenten er soms vereenzamen, opgesloten raken in hun stress en daardoor ongelukkig en stuurloos worden. De baan laat het karakter van een president heel zichtbaar worden. "President worden, onthult wie je echt bent," zegt Nelson.

Zo bleek de eenvoudige Harry Truman ongedachte kwaliteiten van leiderschap en daadkracht te hebben, terwijl Richard Nixon zeker een briljant politicus was, maar in de greep raakte van zijn demonen. Donald Trump is volgens Nelson een fundamentele breuk: hij voelt niet aan wat de rol van staatshoofd betekent. Kenmerkend noemt hij hoe Trump '250 jaar VS’ viert. Niet het ideaal van ‘leven, vrijheid en het nastreven van geluk' staat centraal, maar zijn persoonlijk hobbyisme. "Hij wil bij leven nog overal zijn naam op de gevels gedrukt zien."

De historische dynamiek en de vaste waarden in het ambt van president hebben grote invloed op ons oordeel over hoe die 47 heren hun rol als politiek leider en staatshoofd invulden. We kijken meestal terug vanuit de politieke normen van onze eigen tijd. Daardoor daalt en stijgt de reputatie van verschillende van hen soms verrassend. Presidenten als Ulysses Grant, Harry Truman en Dwight Eisenhower bijvoorbeeld, werden pas later veel meer gewaardeerd.

Wat Nelson betreft staan eigenlijk alleen de drie min of meer permanent hoogst beoordeelden op een vast voetstuk. "Washington, Lincoln en Franklin Roosevelt blijven het rolmodel. Zij moesten alle drie het ambt in ongekende omstandigheden bekleden en dat deden ze briljant. En ja, ze stierven meteen, dat hielp hun reputatie ook wel."

Michael Nelson heeft voor de luisteraars nog een reeks niet te missen tips. Bij welke bibliotheek van welke president moet je echt gaan kijken? Welke biografie van welke president niet overslaan? Maar ook: wie wil Trump echt als zijn opvolger kronen en waarom niét JD Vance?

Maar wat doet Frank Sinatra in deze aflevering?

***

Verder lezen

Het boek dat het beste aansluit bij deze aflevering is The American Presidency: Origins and Development, 1776-2025. …

Zo'n minderheidskabinet blijkt toch wennen. Vaste rolverdelingen en werkwijzen moeten worden aangepast. Ook de ministersploeg zelf moet anders te werk gaan. Onderling, binnen de coalitie en in het politieke krachtenspel rond het Binnenhof. Jaap Jansen en PG Kroeger vragen zich af of dit al een beetje lukt.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje [email protected] en wij zoeken contact.

***

Overleg in een coalitie en een kabinet dat niet kan weten of de uitkomst daarvan ook leidt meerderheden in Tweede en Eerste Kamer is al direct anders van aard dan bij traditionele meerderheidskabinetten. Al in het vroegste stadium moet zo'n minderheidsploeg voor het behalen van effectieve meerderheden de beleidsruimte en de prijs meewegen. Om te beginnen binnen de eigen ploeg en dat is al lastig genoeg.

Jettens ploeg lijkt hier zelfs wat op de Schoof-coalitie, waarin vanzelfsprekende meerderheden eveneens ontbraken, hoewel de parlementaire steun aanvankelijk ruim bemeten leek. Nee, er was groot onderling wantrouwen en fractieleiders die de premier en zijn collega’s marginaliseerden. Rob Jetten zal het die kant niet op willen laten gaan.

Ook het parlement moet wennen. Ze dachten na de kabinetsformatie twee routes naar meerderheden te hebben. Maar voortgaande versplintering en stuurloosheid in beide Kamers vertroebelden dat beeld meteen al. Jetten kan zodoende proberen verdeel en heers te spelen, maar de lotgevallen van minister Sjoerd Sjoerdsma laten zien hoe riskant dat spel is.

De brede steun in de Tweede Kamer voor de motie van Jesse Klaver tegen akkoorden met politici die oproepen tot geweld of de omvolkingstheorie verspreiden, kan hier nog onverwachte gevolgen hebben. Want door zich daar tegen te keren hebben partijen als JA21 en SGP zich laten gijzelen door FvD en groep-Markuszower. Komen zij zo buiten spel te staan?

Europees en internationaal heeft Jetten zich met zijn ploeg nadrukkelijk gemanifesteerd. Hier is duidelijk merkbaar dat velen in de Kamer - bij alle kritische kanttekeningen - er voorkeur aan geven niet opnieuw een kortademig avontuur mee te maken. Stabiele, duidelijke verhoudingen zijn gewenst en noodzakelijk. Zeker als voor de decennia over grote investeringen in Defensie beslist moeten worden.

Het kabinet is overladen met huiswerk. De jaarlijkse beleidsanalyse door de Europese Commissie laat zien dat D66, VVD en CDA niet langer kunnen talmen. Die indringende en uitvoerige richtingwijzer uit Brussel benadrukt dat Nederland grote dossiers al jaren stagneren.

Investeringen in R&D en kennis bijvoorbeeld, maar bij ook stikstofaanpak, waterkwaliteit, de energietransitie, woningbouw, de arbeidsmarkt en ineffectieve fiscale regelingen. Die Europese analyse komt sterk overeen met de indringende kritiek van de Algemene Rekenkamer, zoals president Pieter Duisenberg die verwoordde in Betrouwbare Bronnen.

Opvallend is ook, dat eenzelfde ongenoegen merkbaar is in de polder. Het sociaal overleg met het kabinet leidde niet tot doorbraken. Maar de analyse uit Brussel lijkt op veel punten aanknopingspunten voor het door Jetten gewenste 'brede pact' te bevatten. Ondertussen schrijven werkgevers en vakbonden aan een ‘agenda voor Nederland’, liet de nieuwe voorzitter van het CNV, Hans van den Heuvel, zich ontvallen. Daar moet iets gezamenlijks van te maken zijn.

***

Verder lezen

Landenrapport over Nederland van de Europese Commissie 2026

Aanbevelingen voor Nederland van de Europese Commissie 2026

***

Verder luisteren

589 - Nieuwe poldervoorzitters dwingen kabinet-Jetten terug te komen op bezuinigingsplan

587 – Rekenkamerpresident Pieter Duisenberg over 2025 als verloren jaar: ‘Stagnatie is nooit gratis'

‘Brexit means Brexit’ was de leuze van premier Theresa May. Het klonk vol overtuiging en zelfs een beetje parmantig, maar ook zij ging roemloos ten onder. En nog heel wat andere Britse politici verdwenen in de mist. Als slachtoffers van het welbewuste uittreden van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie.

Op 23 juni is het tien jaar gelden dat het Brexit-referendum plaatsvond. 52 procent van de deelnemende Britten koos voor scheiding. Jaap Jansen en PG Kroeger duiken in de vaak onbekende en soms vergeten historie van die dramatische stap en de nasleep ervan tot nu toe. Een verhaal dat nog niet af is, want steeds meer Britten vinden dat er een grote fout gemaakt is. De turbulente nasleep zit vol paradoxen. Zo gebeurde in de EU precies het omgekeerde van wat de Brexit-voorstanders luidkeels verkondigden.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

In de kern was de door David Cameron uitgeschreven volksstemming een slim geachte oplossing voor een strikt binnenlands probleem. Omdat zijn eigen Tory Party al decennia ideologisch gespleten was over de rol van de Britten in Europa - en de Labour Party niet minder - beloofde hij een 'heronderhandeling' over die rol, te bekronen met een referendum.

Die heronderhandeling stelde niet veel voor en bleek grotendeels overbodig. Camerons boodschap werd daardoor: eigenlijk hebben we het in de EU best naar ons zin en de kleine, nuttige aanpassingen van bestaande afspraken, die krijgen we.

Het contrast met de ideologische, apocalyptische anti-EU-betogen kon niet groter. Het werd een campagne tussen onspectaculaire, technische agendapunten en bijna panische ondergangsvisioenen, waarin Brexit als allerlaatste kans voor de identiteit en welvaart van de Britse eilanden werd afgeschilderd. Die duistere paniek mobiliseerde angstige kiezers, op de achtergrond geholpen door Trumps adviseur Steve Bannon en het Kremlin. En het werkte.

De conservatieve regering zich had nauwelijks voorbereid op de impact van het referendum. Vijf premiers op rij  - na Cameron en May ook Boris Johnson, Liz Truss en Rishi Sunak - worstelden met 'Brexit means Brexit'. Wat betekende dat nou echt? Definitieve uittreding - in welke vorm dan ook - werd keer op keer uitgesteld. De EU-landen, aangevoerd door onderhandelaar Michel Barnier, lieten zich geen moment uit elkaar spelen en kwamen steeds weer met heldere technische oplossingen, waar de Britse ministers van terugschrokken.

Toen Brexit eind 2020 echt een feit was, zat de schrik er goed in. De concrete gevolgen raakten ongeveer elke aspect van dagelijks leven. Dromen als van een welvarend 'Global Britain', als een 'Singapore aan de Noordzee', enorme besparingen op Brusselse bureaucratiekosten en dichte grenzen bleken luchtspiegelingen. De Britten leverden vooral veel welvaart in; banen en connecties met buren die klanten waren geweest.

Zo ruïneerde Brexit het vertrouwen in politiek en politici verder. Brexit-initiator Nigel Farage stookte de verdeeldheid verder op. Labour van Keir Starmer profileerde zich als competent alternatief. Maar ook hij bleek de onderliggende effecten van een exit zonder plan of duidelijk politiek doel te niet goed te kunnen aanpakken, laat staan oplossen. Politieke versplintering en destabilisatie blijft domineren.

En de Europese Unie zelf? De Europeanen waren niet blij, maar niettemin vrij snel opgelucht. Zonder de Britten kon de Unie zich op allerlei terreinen stevig herinrichten. Geen enkele lidstaat zou ooit nog vrijwillig zo'n suïcidale stap zetten. Viktor Orbán frustreerde graag, maar de EU verlaten? Dat nooit.

Doordat de Britten wel weer meewilden doen met populaire EU-programma's als Erasmus en Horizon en zich met defensie-inspanningen ook meer op de EU ging richten kwam er zelfs flink wat geld in het laatje. Waar men de Britten als partners kon gebruiken, waren ze welkom. Waar niet, kon men ze buiten de deur houden.

Omdat Londen geweigerd had bij de Brexit met de Unie een heldere structurele relatie in te richten, zat juist 'Brussel' achter de knoppen. Michel Barnier had de Britten er al voor gewaarschuwd: "Jammer is het, we wensen jullie alle goeds op je eigen nieuwe pad. Maar ook voor ons geldt nu 'life goes on'."

***

Verder kijken

Het kabinet-Jetten worstelt met zijn ambities. Het wil de rijksbegroting en de sociale zekerheid voor de lange termijn houdbaar maken. Daartoe wil het met vakbonden en werkgevers brede overeenstemming bereiken en met de uitkomst daarvan ook in het parlement voldeonde steun verwerven voor het beleid van de minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA. Maar het wantrouwen is groot. 

Na een ultimatum van de vakbeweging, inhoudelijk gesteund door de werkgevers, kwam het kabinet deze week terug op de bezuinigingsplannen. Jaap Jansen en PG Kroeger verkennen hoe de eerste beschietingen de posities van betrokken partijen markeren.

Dat is extra boeiend omdat bijna alle sleutelspelers nieuw zijn in hun rol. De premier en zijn ministers, maar ook de nieuwe voorzitters van ‘de polder’ zijn nog maar net aangetreden.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Voor de nieuwe polderchefs biedt de actuele situatie prima mogelijkheden om zich te profileren. Zij kunnen zichzelf en elkaar - opvallend genoeg buiten de SER om - tegenover het minderheidskabinet plaatsen en zich als een solidair front opstellen, dat de eerder gesloten sociaal akkoorden verdedigt. Daarmee kunnen zij bovendien de coalitie onder druk zetten en uiteen spelen, omdat bijvoorbeeld D66 erg hecht aan een ambitieus sociaaleconomisch hervormingsbeleid en het CDA als vanouds aan het bereiken van sociale consensus rond grote maatschappelijke uitdagingen.

Het kabinet zette daarom deze week in een uitvoerige brief ‘de eerste stap om het inhoudelijk gesprek te starten’. Rob Jetten onderstreept de wens te komen tot ‘een pact om ons land nog beter te laten werken’. Een benadering die dus veel verder reikt dan een zoektocht naar consensus over ingrepen in AOW, WW en WIA. Centrale doelstelling is een ‘ontslagvrije samenleving’ waarin iedereen zich ‘van werk naar werk’ kan ontplooien. Blokkades voor zo'n inhoudelijk gesprek haalt Jetten daarom nu van tafel. En daarmee zijn die polderchefs zelf weer aan zet.

Deze benadering sluit direct aan op de voorzet voor een ‘breed akkoord, liefst vóór Prinsjesdag’, zoals de nieuwe VNO-NCW voorzitter Coen van Oostrom bij zijn aantreden lanceerde. En bij de ultimatum- eisen van de nieuwe vakbondsvoorzitters Hans Spekman (FNV), Hans van den Heuvel (CNV) en Nic van Holstein (Vakcentrale voor Professionals). Die zijn overigens niet meteen gerustgesteld. Zij vragen om ‘opheldering’ over de nieuwe koers in de kabinetsbrief. En in de Tweede Kamer houden mogelijke supporters voor zo'n pact – voorop Jesse Klaver van PRO – eveneens de kaarten tegen de borst.

Zo ontstaat dan een gesprek over gesprekken. De vraag daarbij is of Jetten zélf een eensgezinde coalitie heeft, die ook echt de rust in de polder wil herstellen om Nederland economisch sterker te maken.

Bij alternatieven rond de AOW houden de sociale partners hun kruit droog, omdat volgens hen de houdbaarheid ervan niet in het geding zou zijn. Alle reden bij zo'n ‘opheldering’ eerst consensus te bereiken over feiten en scenario's. Zo zijn de analyses van Rekenkamer-president Pieter Duisenberg over het beperkte zicht van Sociale Zaken op de ontwikkelingen bij de WIA dan meteen van belang, evenals de constatering dat het bestaande stelsel van fiscale regelingen tientallen miljarden aan investeringsruimte blokkeert.

Ondertussen moet in buurland Duitsland de coalitie van CDU/CSU en SPD onder leiding van Friedrich Merz op korte termijn ongeveer dezelfde sociale knopen doorhakken om het land – dat al een hele tijd kampt met krimp – economisch sterker te maken.

***

Verder lezen

Joost Bekendam & Coen van de Ven - Een granaat in de polder, de politieke cultuur van het kabinet-Jetten 

Joop van den Berg - Een minderheidskabinet? Beter van niet

***

Verder luisteren

587 – Rekenkamerpresident Pieter Duisenberg over 2025 als verloren jaar: ‘Stagna…

Geruchten, bekentenissen, spijtbetuigingen, onverhoeds opstappen. Affaires zijn altijd goed voor ophef. Velen reageren dan met: "Dat gaat toch niemand wat aan, dat is een privézaak!" Maar al eeuwen weten ze in de wandelgangen van de macht dat het in de politiek altijd om machtsverhoudingen, belangen en relaties draait. Jaap Jansen en PG Kroeger over de actualiteit en  historische wortels van een vaak pijnlijk fenomeen.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

In vroeger tijden was de affaire als machtsfactor ten nauwste verbonden aan de persoon van heersers en het permanente spel van macht, relaties en deals aan hun hof. In het antieke Rome, bij kaliefs en sultans en in het Europa van de absolute monarchen in de kleurrijke eeuwen tussen Renaissance en Romantiek speelde dit bijna permanent. Geen wonder dat daar heel veel opera's over gecomponeerd zijn.

In absolute monarchieën in Europa hoorde de affaire bij de enscenering van de vorstelijke reputatie. Rolmodellen als de Franse koningen François I en Louis XIV deden het voor hoe je dat deed. Waar hun huwelijken complexe dynastiek-diplomatieke verdragen bezegelden, regelden zij hun persoonlijke relaties tot in de finesses. De officiële, buitenechtelijke geliefde - 'la maîtresse-en-titre' - werd een formele, serieuze functie.

Daarmee was de reputatie van de vorst duidelijk. Als enige was hij een individu en geen onderdaan. Een vitaal, dynamisch, aantrekkelijk, jeugdig en extravert man die zijn hof domineerde. En zijn maîtresse bekleedde een zinvolle, persoonlijke en vertrouwensvolle rol. Een rol waarvan de vorst de inhoud en betekenis bepaalde.

Hoe dat gebeurde zie je bij twee markante voorbeelden. Jeanne-Antoinette Poisson werd de partner van Louis XV. Haar charme, finesse en intelligentie maakten haar onmisbaar als politiek alter ego van de koning. Als Madame de Pompadour had zij grote invloed op geopolitiek en diplomatie, op het innovatieve industriebeleid en op de kunsten, als mecenas. Alexander (Sashin'ka) Lanskoy werd de jeugdige partner van Catharina de Grote, maar ook een beetje de zoon die zij nooit had met haar eerdere geliefde, vorst Grigori Potjomkin die haar partner in het regeren bleef. Ze deelden hobby's en genoten van muziek en literatuur. Hij was discreet en had geen kapsones.

Met de Verlichting kwam in Amerika en Frankrijk de revolutie. Ieder mens werd individu in plaats van onmondig onderdaan. Hij mocht als citoyen – als burger dus - zijn voorkeuren uiten door wie en hoe de macht kon worden uitgeoefend. En zijn rolmodel was niet meer een flamboyant heerser, maar een 'onkreukbaar' mens, oprecht, betrouwbaar, ingetogen. Een George Washington die als burger gelijk was aan de anderen, met evenveel vrijheid en broederschap en die de macht volgens afspraak ook aflegde na een vaste periode. Dat verlichte individualisme deed de Romantiek opbloeien. Oprechtheid van persoonlijke emoties ging centraal staan.

Affaires waren nu dus onoprecht, niet betrouwbaar, niet conform de normen van burgerlijke zedelijkheid en ingetogen gedrag. Rolmodel werd Queen Victoria met haar 'darling Albert', als het ideale voorbeeld van een huwelijk van ware liefde. Heel burgerlijk, zonder ook maar een smetje van affaires en geroddel.

In Nederland zie je deze politiek-culturele verandering in de botsing tussen de burgerlijke intellectueel, de verlichte liberaal Thorbecke - die niettemin zo'n vurig-romantisch huwelijk deelde met 'mijn Madonnaatje' Adelheid Solger - en de Romanov-autocraat op de troon, koning Willem III. Diens bijnaam 'Gorilla' is exemplarisch voor die nieuwe politieke cultuur, waarin diens onredelijke en onverlicht gedrag beestachtig werd gevonden.

Ondanks de emancipatiebewegingen van de jaren ’60 en ’70 is veel van die burgerlijke normen in de politieke wereld gehandhaafd. Met alle aandacht voor het 'Me Too'-motief komt nu het aspect van ongelijkheid in persoonlijke relaties scherp naar voren.

In situaties rond affaires in deze tijd is dat klassieke-liberale, burgerlijke motief van de 'égalité' opnieuw actueel geworden. Zoals de machtspolitieke aspecten bij affaires in het geding zijn in omstandigheden waarin bijvoorbeeld zakelijke, hiërarchische en partijpolitieke posities tot ophef leiden. Ook hier is de 19e eeuw nog allerminst voorbij.

***<…

De president van de Algemene Rekenkamer, Pieter Duisenberg, presenteerde deze week zijn jaarlijkse  verantwoordingsonderzoek over de €450 miljard euro die de rijksoverheid uitgeeft. Met deze keer daarbij ook een ‘hoogrisicolijst'. Zo kunnen Kamers en kabinet zélf zien bij welke grote beleidsthema's politieke, economische en maatschappelijke doelen op lange termijn voortgang gemaakt wordt en waar het stagneert of zelfs spaak loopt. In gesprek met Jaap Jansen en PG Kroeger stelt hij: "Belangrijke doelen raken uit zicht. En zelfs doelen voor de korte termijn. Dat is kostbare stilstand, want niks doen veroorzaakt extra kosten en tegenvallers in de jaren die komen. Stagnatie is nooit gratis."

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

in deze aflevering: vijf prijswinnaars van het boek van Paul Frissen, met dank aan uitgeverij Boom

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Uit de hooggestemde plannen en geringe prestaties van het kabinet-Schoof trekt Duisenberg de conclusie dat een realistische overheid wenselijk en noodzakelijk is. Een overheid die duidelijk is over ambities en daar doelstellingen bij formuleert. Die ook realistisch aangeeft 'dit kan en dat dan dus niet'. Die slagvaardigheid en eenvoud vooropzet door te werken met taskforces die verkokering doorbreken en daarmee doorbraken mogelijk maakt, die al te lang op zich laten wachten. De aanzet met zulke taskforces in het kabinet-Jetten biedt perspectief. De Rekenkamer biedt hen dan ook gretig handreikingen voor het 'realistisch plannen' van beleid en voor duidelijkheid bij de doelen die zij nastreven. Een helder onderscheid in begrotingen tussen kasuitgaven en investeringen. Nu loopt dat allemaal door elkaar heen: “Een beetje zoals een student zijn studiebeurs gebruikt."

In die 'hoogrisicolijst' staat de houdbaarheid van de overheidsfinanciën zelf op 1. Duisenberg kan zijn irritatie niet onderdrukken over het gebrek aan politieke moed. Ondoelmatige fiscale regelingen - die dus niet doen waarvoor ze bedoeld zijn – belopen inmiddels € 89 miljard. Sanering daarvan levert € 35 miljard op. En dat zou ook nog eens meteen het veel te complexe belastingstelsel vereenvoudigen. Voorstellen voor sanering liggen al een tijd op tafel. "Maar hier gebeurt niks, terwijl grote opgaven wachten op doorbraken en lange termijn investeringen."

Bij het woningtekort noteert hij dat de helft van het geld dat beschikbaar was voor woningbouw, ook voor een extra snelle aanpak via flexwoningen, op de plank is blijven liggen. "Hierdoor is het tekort aan huizen nog verder vergroot." Bij het stikstofbeleid heeft het vooruitschuiven van beslissingen grote gevolgen. "De maatschappelijke kosten zijn zo'n € 15 miljard per jaar waarin geen concreet beleid wordt ingezet. Het kabinet kwam zijn beloften niet na."

Bij de voorgenomen krimp van de rijksoverheid noemt Duisenberg de uitkomst teleurstellend. Het kabinet-Schoof wilde in het coalitieakkoord 22% minder ambtenaren. Dat werd vertaald naar ‘een kaasschaaf-operatie’ van € 1 miljard. “Een plan voor de lange termijn is niet bekend. Wij zien geen sturing door de minister van BZK”, noteert de Rekenkamer droog. Minister Pieter Heerma moet opnieuw beginnen. Bij de Wajong-uitkeringen kan voor 1 op de 8 dossiers - binnen een bedrag van ruim 4 miljard - niet vastgesteld worden of de uitgaven rechtmatig zijn. "De minister van Sociale Zaken heeft niet het inzicht in de omvang en onzekerheden daarvoor."

Duisenberg  benadrukt dat op allerlei beleidsterreinen wel degelijk voortgang is geboekt. 5000 mensen erbij in de Nationale Zorgreserve bewijst dat, evenals de enorme krachtsinspanning bij nieuwe investeringen in Defensie. Toch gaat juist bij de nationale veiligheidsstrategie nog te veel mis. "Er is geen fraude- en anti-corruptiebeleid daar, gelet op die grote investeringen is dit een zorgelijk feit", terwijl de beveiliging van grote militaire objecten nog steeds niet op orde is. "Het Rijk is in een aantal opzichten nog niet klaar voor een acute toename van dreiging." Bij de bescherming van infrastructuur op de Noordzee komt dat door verkokering en ‘bestuurlijke impasse’. Bij de screening door de IND op terrorisme blijkt 'het strengste asielbeleid ooit' niet binnen de beloofde twee weken, maar pas binnen twee jaar te kunnen leveren.

Volgens de Rekenkamer laten beide Kamers nog heel wat kansen laten liggen om hun parlementaire bevoegdheden en controletaken goed te benutten. Van de vele gedegen evaluaties door wordt…

Bestuurskundige Paul Frissen ziet ons land al een tijd heen en weer schommelen tussen populisme en technocratisch beheer. En dat is heel iets anders dan het beoefenen van de kunst van politiek in een land van minderheden en pluralisme in opvattingen en overtuigingen. Zijn nieuwe boek analyseert hoe dat komt en hoe de beoefening van die kunst de ruimte kan terugvinden die zij verdient. Jaap Jansen en PG Kroeger praten met Frissen over zijn boek De neutrale staat, pleidooi voor conservatief pluralisme.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

De staat moet ons beschermen tegen de revolutionaire tijdgeest, zegt Paul Frissen. Hij moet daarin zelf geen politieke voorkeur aan de dag leggen maar vooral het pluralisme behoeden en behouden. Pluralisme is immers een levendig en uitdagend karakteristiek van de Nederlandse cultuur en politiek: "Iedereen is hier ergens minderheid." Daarom moet de staat het pluralisme dat al die vormen van eigenheid beschermt en ruimte geeft helpen bewaren. De staat zelf moet daarbij neutraal blijven. Meer verkeersregelaar of scheidsrechter. De spelregels met gezag handhaven, zonder te bepalen wat de inhoud en de uitkomst van het spel moet zijn. Want het strafrecht en het  geweldsmonopolie van de staat zijn machtige wapens die alleen zorgvuldig en terughoudend ingezet mogen worden. Anders is voor je het weet de rechtsstaat verloren.

Populisten vinden dit soort evenwicht en ingetogenheid maar onzin, noteert Frissen. Radicalen willen alles en wel nu. "Sentimenten die meteen bevredigd moeten worden." Populistische stromingen – of ze nu radicaal-rechts zijn of radicaal-links - zijn revolutionair van aard. Zij gaan uit van een welhaast onvermijdelijke apocalyps die het bedrijven van politiek juist onmogelijk maakt. Bij de een is dat een dreigende beschavingsondergang door 'omvolking', bij een ander is dat de planetaire verwoesting door klimaatcatastrofes. Allebei weigeren ze stil te staan bij de politieke matiging van het pluralisme. Dat is volgens hen 'het systeem', gestuurd door 'de elite' die zich tegen hun revolutionaire omwenteling verzet.

Als de wereld op instorten staat, legitimeert dat voor radicalen ongeremd gedrag en beleid dat het alledaagse maatschappelijk verkeer moet verstoren. Denk aan de eis van 'noodwetten'. De ‘spontanité' van de Franse revolutie zien we nu terug in fakkeloptochten en het besmeuren van kunstwerken; ruiten ingooien; online bedreigingen; trekker-parades. Erupties in groepsverband van individuele emoties, die voortdurend gevoed moeten worden.

Maar een échte oplossing is ook weer niet de bedoeling, blijkt uit bijvoorbeeld PVV-gedrag. Er moet voor hen vooral géén afgewogen migratiebeleid komen. Dat arbeidsmigratie een politieke keuze is en migratie ons niet hoeft te overkomen als een soort natuurverschijnsel, moet buiten beeld blijven. En ook al is het radicale aspect aan de linkerzijde minder dominant, bijvoorbeeld bij Extinction Rebellion ziet Frissen die romantische beleving van identiteit en ondergangsstemming eveneens.

Het antwoord uit beleidspartijen rond 'het midden' blijft meestal steken in technocratisch beheer, klaagt hij. Het koesteren van pluralisme is daar verstatelijkt in plaats van een krachtbron.

In de verzuiling waren verschillen de maatschappelijke basis. De behoefte aan gelijkheid - in kansen, voorzieningen en posities - bracht vanaf de jaren ‘60 en ‘70 uniformering. Verschillen werden een probleem dat via diagnostisering, monitoring, protocollen en compensatiemechanismen beheersbaar kon worden gemaakt. Wat Alexis de Tocqueville zo fraai 'mild despotisme' noemde.  Beheersing en de technocratie van regelstelsels werd essentieel, dat hadden Michel Foucault en Jürgen Habermas goed gezien. Frissen toont zich geïnspireerd door de Franse denker Claude Lefort, die erop wijst dat niet beheersing en technocratisch management, maar creatieve botsingen de essentie van de democratie vormen.

Dat technocratie en de gedachte dat deze door wetenschappelijke kennis, feiten en inzichten gestuurd kan worden nogal feilbaar is, zagen we in bij Covid-19. Opvallend was nu juist hoe wendbaar en flexibel het improviseren in de samenleving ook toen uiteindelijk weer bleek te zijn. Zelfs bij grote verschillen in aanpak tussen verschillende landen in Europa liep het overal uit op ‘doormodderen’ en improviseren.

Wie pluralisme meer rui…

Geopolitieke omwentelingen laten allerlei nieuwe allianties ontstaan. De meest opmerkelijke is wel die van Canada met de Europese Unie. In hoog tempo verdiept, verbreedt en intensiveert die coalitie zich. Buitengewoon symbolisch hierbij was de uitnodiging aan premier Mark Carney om als eregast de Top bij te wonen van de Europese Politieke Gemeenschap in Jerevan, Armenië.

Jaap Jansen en PG Kroeger duiken in de zwaartepunten, de focus en de opmerkelijke inspiratiebronnen. Van het ontstaan van Canada in de 15e eeuw, cognac-export in het begin van de 20ste eeuw tot Havèl in 1978 en de Finse president nu.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

De jonge Jean Monnet was als avontuurlijke cognac-handelaar al gefascineerd door Canada, zijn ondernemende migrantencultuur, innovatieve geest en openheid. Het eerste verdrag van 'zijn' EEG buiten Europa was dan ook met dat land, over hightech samenwerking rond kernenergie. En die avant garde rol werd traditie. In 1976 sloot de EEG een breed kaderakkoord met premier Pierre Trudeau, in 2017 met zijn zoon Justin het CETA-vrijhandelsakkoord met meteen weer zo'n brede opzet erbij, de Strategische Partnerschapovereenkomst. Deze aanpak is het model geworden voor alomvattende akkoorden die de EU wereldwijd sluit, zoals met India, Japan, Australië, Vietnam en Mercosur.

Met Canada gaat deze coalitievorming in hoog tempo de diepte in. Bij de ruimtevaart in de ESA, Horizon Europe rond R&D, als enig niet-Europese land in het lange-termijn defensie-investeringen programma SAFE, met Oekraïne en in de JEF-coalitie rond de Pool en Oostzee. En nu als eerste niet-Europees land actief in de door Emmanuel Macron geïnitieerde Europese Politieke Gemeenschap die samenkwam in de Kaukasus, dichtbij een aantal spanningshaarden in de actuele geopolitiek.

Mark Carney benut dit nadrukkelijk om met de EU samen afstand te nemen van allereerst Amerika, maar ook van China. Daarmee vult hij zijn geruchtmakende speech in Davos, eerder dit jaar, heel concreet in. Hij riep de ‘middelmachten’ op zich te emanciperen van 'hegemonen' als Poetin, Xi en Trump en realistisch te bezien wat zij met elkaar kunnen waarmaken. Alleen zo kunnen ze hun soevereiniteit bewaren. À la het kabinet-Jetten: “Aan tafel, niet op het menu.”

Canada moest als een van de eersten meemaken wat zo'n 'middle power' existentieel kon bedreigen, schetste Carney scherp. Betreuren dat Trump, Poetin en Xi zich zo gedragen noemde hij zinloos. “Nostalgie is geen strategie.”

Macron, Friedrich Merz, Mario Draghi en Alexander Stubb bouwen hier nadrukkelijk op voort. In de campagne in ons land klonk de echo ervan door in 'Het kan anders' en 'Het kan wél'.

In Canada is inmiddels forse steun voor - zelfs – het lidmaatschap van de EU. Stubb noemt dit idee ‘a marriage made in heaven’.  De Europese Commissie houdt het formeel braaf af, maar wijst op mechanismen als 'speciale partnerschapsovereenkomsten' met verwante landen. Ook voor Oekraïne en Moldavië wordt dit verkend en voor Noorwegen is het al een feit.

Canada zou als hoogontwikkeld rijk land van 41 miljoen inwoners, met een bbp van 10% van de EU, ongeveer zo groot zijn als Italië en iets groter dan de Benelux of Spanje. Carney wil daarbij met zijn land de brug slaan tussen de EU en het Trans-Pacific Partnership waarin Canada een belangrijke rol speelt. Een hoogontwikkeld, vrijheidsgezind 'handelsblok' van 1,5 miljard mensen zou daarmee tegenover de 'hegemonen' geplaatst worden.

En zou zoiets bij Canada zelf passen, gelet op de wortels van dit land? Wie daarin duikt ziet verrassende overeenkomsten. Hun Rudolf Thorbecke was diens tijdgenoot Lord Durham. Van een reeks losse, soevereine provincies werd na 1870 een coherente confederatie opgebouwd, die qua opbouw sterk doet denken aan de EU van nu. Warm bepleiter daarvan was nota bene queen Victoria. Drijfveer was toen al de schrik voor 'tariffs' en de expansiedrift uit Washington. Bewust koos men voor een Europese traditie met multiculturele vrijheden, een constitutionele monarchie en nadruk op betrouwbare, lange termijn relaties als land dat in essentiële, nu ook vaak zeer kritische grondstoffen op zekerheid van afnemers wilde kunnen rekenen. Carney's visioen voor zijn land als partner in de geopolitieke rol van de EU bouwt dus vo…

Gerrit Schimmelpenninck kwam uit een chic geslacht van notabelen. Vanaf zijn vroegste jeugd zat hij maatschappelijk op de voorste rij. Letterlijk zelfs, op schoot bij Napoleon. Hij was de eerste minister-president van ons land en vertrouweling van de Oranjekoningen Willem I, II en III. Ondanks een rijkgeschakeerd leven tussen 1794 en 1863 is hij volkomen vergeten geraakt. Ten onrechte, laat De vergeten minister-president zien. Een onthullende biografie, geschreven door Hans Verbeek die er op gepromoveerd is. Hij verrichtte nauwgezet  graafwerk in nimmer eerder geraadpleegde mappen, gevonden in de buitenplaats van de Schimmelpennincks, het Nijenhuis in Diepenheim. Een unieke collectie stukken, brieven, documenten en persoonlijke papieren en geheimen biedt een heel nieuw beeld van spannende gebeurtenissen in politiek, diplomatie, economie en machtsstrijd in de negentiende eeuw.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Hans Verbeek vertelt over zijn boek op zondag 10 mei 2026 in De Richel in Amsterdam

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact

***

Schimmelpenninck groeide op in het Parijs van de Jacobijnse terreur en Napoleon Bonaparte. Die maakte zijn vader Rutger Jan tot raadspensionaris – president - van de Bataafse Republiek. Zoon Gerrit was zodoende even een soort kroonprinsje en woonde zelfs op Huis ten Bosch. Maar de politieke omwentelingen in Europa bepaalden toen al zijn levenslot. Zijn vader werd afgezet, de Oranjes kwamen terug aan de macht en zelf maakte hij onder Willem I glansrijk carrière. Geen wonder dat hij nogal zelfverzekerd was en vond dat hij eigenlijk recht had op mooie titels, status, geld en banen van het hoogste niveau.

Die achtergrond maakte dat hij als diplomaat aan de meest aristocratische en weelderige hoven van Europa zich als een vis in het water voelde. In Sint-Petersburg moest hij bij de tsaar - schoonfamilie van de Oranjes - de uitermate pijnlijke gevolgen van een societyschandaal wegpoetsen. Hij ondervond dat Nicolaas I - het rolmodel van Poetin! - veel beter op de hoogte was van Haagse perikelen dan hijzelf als gezant. In Londen was hij evenzeer een succes bij koningin Victoria's hof. Schimmelpenninck nam ook daar veel ambtelijke vrijheid; hij kocht journalisten om en bewerkte via oppositieleider Benjamin Disraeli het parlement tegen de regering-Palmerston.

Politiek hoogteput van zijn loopbaan kwam in 1848. Hij kon de stuurloze en panische Willem II dicteren hoe hij hem zou bijstaan in de politieke crisis. Hij was bereid een Brits aandoende Grondwet op te stellen, maar wilde dan wel al meteen als 'prime minister' het heft in handen krijgen.

De koning was een chaoot. Zo waren drie verschillende groepen tegelijk bezig aan een nieuwe, meer liberale Grondwet. De negenmannen rond Johan Rudolf Thorbecke, een onrustige Tweede Kamer en Schimmelpenninck zelf. Maar Schimmelpenninck was niet handig in het organiseren van draagvlak. Uit angst voor rellen en revolutie liet Willem II Schimmelpenninck weer vallen.

Als ambassadeur in het Verenigd Koninkrijk raakte hij verstrikt in een volgende Oranjecrisis. Kroonprins Willem moest in Engeland afkoelen van slaande ruzie met zijn ouders. Het lukte Schimmelpenninck warempel diens ballingschap daar tot een groot succes te smeden.

Toen plots het bericht kwam dat Willem II gestorven was moest de kroonprins - nu immers meteen koning Willem III - behendig naar Den Haag worden geloodst, naar de troon en de Grondwet die hij verafschuwde. Het kwam allemaal op zijn pootjes terecht, maar Schimmelpenninck hield er privé wel een uiterst cynisch blik op het Oranjehuis aan over.

Niet minder heftig waren en bleven zijn gevoelens contra 'die Leidse professor, die theorist en Jacobijn Thorbecke. Verbeek analyseert dat deze wederzijdse vijandschap veel dieper zat dan tot nu toe was aangenomen. En dat ook Thorbecke niet vies was van schimmig lobbywerk en manipulaties contra Schimmelpenninck zoals die zelf in Londen had gepraktiseerd. Het ruïneerde zijn poging tot een politieke comeback in 1853.

Het zijn dit soort onthullende momenten achter de schermen van de hoge diplomatie, het tsarenhof en de Haagse besognes die deze biografie een onverwacht tijdsbeeld maken. Dat geldt niet minder voor de realiteit die het boek laa…

Een Franse tiener stortte zich met heel zijn enthousiasme, idealisme en aristocratische ponteneur 250 jaar geleden in de onafhankelijkheidsstrijd in Amerika. Hij werd – al in die tijd - een soort popster en kreeg de bijnaam 'held van twee werelden'. Het was het ongebruikelijke begin van een ongekend avontuurlijk leven tijdens revolutie, omwenteling en strijd voor democratie en mensenrechten. Marie-Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier, Marquis de La Fayette - een onvervalst Hollywood-epos waardig. Jaap Jansen en PG Kroeger vertellen het verhaal over de meest vereerde Europeaan in de rebelse dertien koloniën.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje en wij zoeken contact.

***

Hij leefde van 1757 tot 1834. Een weeskind uit een adellijke, puissant rijke en krijgshaftige dynastie in Auvergne. Hij kende iedereen en speelde waar hij opdook een hoofdrol in meeslepende gebeurtenissen. Als politicus, generaal, diplomaat, filosoof en bemiddelaar. Hij was een tijdgenoot van al die fascinerende mensen van Verlichting, Romantiek en revolutiejaren. Napoleon, Goethe, Germaine de Staël, Beethoven, de Humboldts en natuurlijk de founding fathers van Amerika.

Op13 juni 1777 kwam het door Lafayette zelf betaalde oorlogsschip Victoire aan bij de kust van South Carolina. Zijn wapens, het kruit en onmetelijke rijkdom waren welkome geschenken. Maar wat moesten de Amerikaanse opstandelingen met die jongen vol esprit, maar zonder kennis van de Engelse taal? In enkele maanden veroverde hij de harten van de Amerikanen, misschien wel juist omdat zo'n uiterst elitaire, aristocratische persoonlijkheid zo’n enorm contrast vormde met de dagelijkse besognes en contacten in Philadelphia. En hij maakte indruk doordat hij oprecht was. Hij maakte alle ontberingen aan het front en in de ijzige winter van Valley Forge mee als trouwe adjudant van George Washington. "Ik ben hier om te leren, niet om lesjes uit te delen," zei hij bescheiden. Washington stuurde de 20-jarige terug naar Parijs om als influencer ook Franse harten én beurzen te laten kloppen voor vrijheid en democratie. Ook daarin bleek hij een succès fou.

Terug aan de zijde van zijn idool Washington commandeerde Lafayette de troepen en speelde een hoofdrol bij de definitieve overwinning op de Britten bij Yorktown in 1781. In Parijs werd hij bejubeld. Hij onderhandelde mee aan de vrede waarmee koning George III zijn Amerikaanse imperium moest vrijlaten. Terug in het vrije Amerika trok hij door alle nieuwe 13 staten, als een popster gefêteerd. Geen wonder dat hij terug in Frankrijk een leidende aanjager werd van een verlicht koninklijk bewind en meer burgerlijke vrijheden. De ochtend na de bestorming van de Bastille werd hij benoemd tot commandant van de Nationale Garde en moest rust en orde en een correct functioneerde overheid garanderen.

Hij schreef wereldgeschiedenis. Uit zijn pen kwam de Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen – de Verklaring van de rechten van de mens en de burger - het fundament voor de formulering van mensenrechten sindsdien. Zijn coauteur was vriend voor het leven Thomas Jefferson. De radicalisering en uiteindelijk 'la Terreur' van de Revolutie hadden voor Lafayette's familie vreselijke gevolgen. Hij poogde te vluchten naar Amerika, maar werd opgepakt en zat jaren vast als gijzelaar in een Habsburgs kasteel in Slowakije. Napoleon kocht hem vrij, maar dat betekende allerminst dat hij voor zijn steeds dictatorialer wordende bewind. Lafayettte was de rest van zijn leven een principieel, vurig tegenstander van autoritair bewind, ook van de niet al te democratische koningen na l'Empereur.  Het scheelde overigens maar weinig of hij was in 1830 zelf staatshoofd geworden. 

Amerika was hem nimmer vergeten. Ter viering van 50 jaar onafhankelijkheid, nu 200 jaar geleden, maakte hij een tournee langs alle 24 staten van toen. Het werd een triomf, met zijn verjaardagsfeest op het Witte Huis. Hij sprak als icoon van de vrijheid het Congres toe. En hij bezocht nog weer eens zijn vriend Jefferson, toen 81 jaar oud. Bij zijn dood in 1834 werd nationale rouw afgekondigd in heel de Verenigde Staten. President John Quincy Adams zei in zijn grafrede: “Lafayette staat hoog op de lijst van de pure en onzelfzuchtige weldoeners van de mensheid.”

***

Verder kijken

Filmtrailer Lafayette (1961)

Teken…

De eerste twee maanden van het nieuwe kabinet lieten meteen zien onder welke druk het minderheidskabinet van Rob Jetten moet presteren. Ze werden direct in een wereldwijde crisis gestort, met dramatische gevolgen voor de energiezekerheid, grondstofketens, economische perspectieven en geopolitieke dreigingen. Stevige parlementaire meerderheden zijn niet in zicht en de polder is balsturig.

Toch heeft het kabinet op vier grote thema's panache getoond. Soms zonder dat de buitenwacht daar erg in had, noteren Jaap Jansen en PG Kroeger. Maar op drie grote thema's is de mist nog niet opgetrokken.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Meest in het oog liep natuurlijk het 'asiel en migratie dossier'. Jetten gunde de VVD na tal van vergeefse pogingen – ook al onder Rutte - om dit nu echt te regelen af te ronden. Bart van den Brink, de CDA-vicepremier, bleek bereid de wetgeving van VVD'er David van Weel - die hier PVV'er Marjolein Fabers werk voortzette - in de Senaat te verdedigen en zo af te ronden. Maar de Senaat is na ‘Schoof’ een mijnenveld. De grootste partij bij de Eerste-Kamerverkiezingen van 2023, de BBB, is daar in splinters uiteen gevallen, zoals ook PVV en BBB 'aan de overzijde'.

De labiliteit werd nog verhevigd doordat Geert Wilders bijna te laat ontdekte dat succes voor Van den Brink juist voor zijn PVV funest zou zijn. Diens opdracht was duidelijk: de linkerzijde niet frustreren, de rechterzijde vastpinnen op hun eigen 'strengste beleid ooit' en voor SGP en CDA humane uitvoering daarvan garanderen. Lukte hem dat, dan zou de PVV zijn aanpak moeten omarmen en vastzitten aan met hem solidair meewerken aan het aanstaande EU-migratiepact. Prompt dwong Wilders zijn senatoren tot allerlei pirouettes om te voorkomen dat zij de wetgeving van hun 'kanjer' Faber nog zouden moeten steunen. Deze absurde situatie werd nog potsierlijker door manoeuvres bij D66. Premier Jetten had misschien toch wat Lubberiaans 'even meedenken' in eigen kring moeten toepassen.

Anders dan het beeld na afloop kwam Bart van den Brink toch met winst uit de strijd. Hij kan in hoog tempo nu effectieve, uitvoerbare en humane wetgeving voorleggen en beide Kamers uitdagen nu wél hun werk te doen. In zijn eigen partij, het CDA, zal hij wel even moeten uitleggen dat dit resultaat geen reden tot ‘teleurstelling over weinig steun voor kabinet’ is (het commentaar van CDA-leider Henri Bontenbal), maar juist kans biedt zich te profileren als gedegen partij. Zeker ten opzichte van VVD en PVV die keer op keer niet leverden bij 'asiel'.

Het kabinet kan intussen profiteren van grote doorbraken tijdens de Eurotop op Cyprus. Bij de Straat van Hormuz, de steun aan Oekraïne, energienoodbeleid en de praktische uitwerking van de rapporten Draghi en Letta zit Nederland daadwerkelijk aan tafel – het staat niet meer op het menu.

Het nationale energiepakket van het kabinet bleek zó doelgericht te zijn ingevuld, dat ook gepatenteerde klagers over Haags beleid opvallend stil waren. Zelfs de boeren en de vissers!

Ook bij de Voorjaarsnota kon de coalitie een reeks stappen zetten met wisselende Kamermeerderheden. Daarmee lijkt naar Prinsjesdag het pad geëffend. De onzekerheden zijn nog groot, ook geopolitiek gezien, en VVD-minister Eelco Heinen heeft er een handje van problemen door te schuiven - hij lijkt meer op de voormalige Griekse minister Yanis Varoufakis dan op een strakke Onno Ruding (CDA, kabinetten-Lubbers I en II) of Jeroen Dijsselbloem (PvdA, Rutte II).

Drie mistbanken hangen nog voor de kust bij Scheveningen. Het noodzakelijke sociaal akkoord van kabinet en polder vertoont weinig dynamiek. De druk neemt toe nu blijkt dat het kabinet-Schoof in de WIA nog veel meer gaten en problemen achterliet. Enkele signalen gaf Jetten wel al af, zoals bij verzachting bij ingrepen in de bijstand.

In het CDA klinken niettemin zorgen over het al te liberale karakter en de toonzetting daarbij van de coalitie. De uitgestoken hand valt minder op dan de permanente campagnestand van de VVD en onwennigheid bij D66 in haar rol als leidende coalitiepartij.

Mistig is ook de grote aangekondigde hervorming in de zorg van VVD-minister Sophie Hermans en CDA-minister Mirjam Sterk. Het beteugelen van de kosten is geen rocket science - de Duitse coalitie van CDU/CSU en SPD is met precies hetzelfde b…

De overwinning van Tisza en de nederlaag van Fidesz zijn ongekend. Péter Magyar kan met ruim tweederde van de parlementszetels gaan regeren. Viktor Orbán is na zestien jaar aan de macht vernederd, maar zijn machtsapparaat en netwerken zijn niet zomaar ontmanteld. Jaap Jansen en PG Kroeger analyseren wat er bij de Hongaarse verkiezingen nu eigenlijk gebeurde, welke perspectieven de overwinning van Magyar biedt - ook voor Europa - wie hij is en waar zijn team en partij voor staan en hoe benauwd radicaal-rechts in Europa moet zijn nu suikeroompje Orbán verslagen is.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

De echte verrassing bij de uitslag van de stembusstrijd was niet de triomf van Tisza in Boedapest en de steden en hun buitenwijken. Dat waren de uitslagen op het uitgestrekte platteland, de dunbevolkte poesta en in marktstadjes en rurale dorpen. Daar stortte de steun voor Orbán in en profiteerde Tisza ook nog van de stemmen van bewoners daar die feitelijk naar elders vertrokken waren. De manipulaties van de kieswet door Fidesz keerden zich zo vooral tegen de kansen van de eigen partij. Bovendien was de opkomst hoger dan ooit, sinds 1989. Jongeren kwamen nu massaal naar de stembus, onder de 30 stemde 76% op Magyars partij.

De campagne van Magyar was uiterst gedisciplineerd en hield het oog op de bal. Alle pogingen angst rond te strooien of te intimideren vanuit Fidesz - zelfs met een sekstape als dreigement - werden genegeerd. Onzichtbaar had zijn partij buiten de steden 'Tisza-eilanden' gevormd om juist in rurale streken knooppunten te hebben voor zichtbaarheid, activisme en campagne van onderop. Magyar voerde juist in die provincieplaatsen campagne, terwijl Orbán zich door JD Vance, Geert Wilders en Marine le Pen liet bejubelen in Boedapest.

De focus werd gelegd op de corruptie, vriendjespolitiek en nepotisme. De verarming en desolate toestand van scholen, zorgcentra en basisvoorzieningen was het pijnlijk contrast daarmee, terwijl de EU-fondsen om hier investeringen mogelijk te maken door Orbáns beleid bewust gefrustreerd bleven. Tisza’s toespitsen daarop werkte, want zelfs in de dorpen rond Orbáns paleis op de poesta stemde 58% voor Magyar.

In de dagen na de verkiezingsuitslag bleek die focus opnieuw. Direct werden essentiële prioriteiten in gang gezet tegen de corruptie en het machtssysteem van Fidesz. Ook werd ingezet op een 'deal in één klap' met de EU. En dat bleek precies wat alle partijen bij zo'n deal uitkwam.

Magyars team maakt een vliegende start. Interessant is hoe Anita Orbán - geen familie! - als minister van Buitenlandse Zaken de banden met Brussel en buurlanden gaat aantrekken. Op wie we zeker moeten letten is Bálint Ruff, die als minister voor het kabinet van de premier al aankondigde dat de grote schoonmaak van corrupte netwerken en publieke opdrachten aan sponsors van Fidesz snel begint. De bewindslieden voor economie en financiën willen zo snel mogelijk het staatsbudget saneren, geblokkeerde EU-fondsen mobiliseren en toewerken naar toetreding tot de eurozone in 2030. Opmerkelijk is dat Magyar de checks and balances in het staatsbestel wil verstevigen, onder meer door de volgende president duidelijker bevoegdheden te geven tegenover de premier.

Voor de samenwerking met de EU-partners zijn deze signalen hoopgevend. Magyar wil ten eerste af van de vijandige verhouding met Polen. Bij heel wat EU-partners zal ook belangstelling bestaan voor het onthullen en saneren van de financiële stromen vanuit Boedapest naar radicaal-rechtse clubs en politici buiten Hongarije. Zeker ook in ons land, de thuisbasis van prominente CPAC-gasten. Ongetwijfeld komt er nog meer naar buiten, zoals hoe Orbán zijn collega Robert Fico hielp in zijn campagne door een fake asielzoekersoverval op Slowaakse grensposten in scene te zetten. De herdenking, na de zomer, van de Hongaarse opstand tegen het Sovjetbewind van 1956 belooft een bijzonder moment te worden. Dat was toen een wanhopige poging om uit de klauwen van Moskou te ontsnappen en een democratische toekomst in een vrij Europa te winnen. In de campagne scandeerden de Hongaren tegen Orbán de leuze van destjds al Ruszkik haza! - 'Russen, ga naar huis!'- en op de avond van de verkiezingsuitslag was dat dé overwinningskreet van Péter Magyars jonge aanhang op hun feest aan de Donau.

***

Verder lezen

Volg op Substack