De jaren

Kunnen wij weer leren flaneren? Dat is wat schrijver en columnist Christiaan Weijts bezighoudt. Zijn opvoeding was doordrongen van planning. Om kort te gaan: vader stond elke dag op hetzelfde uur op en familiereizen waren tot in de puntjes voorbereid. Precies die neiging naar extreme orde vindt Weijts nu terug in wat de digitale wereld ons biedt. We hangen we vast aan een legertje apps die alles voor ons regelen en monitoren. Kan het nog even zonder? En hoe doen we dat?

Hoe is het om altijd twee culturen en twee geschiedenissen in je mee te dragen? Nadia Nsayi is auteur, politicologe en voormalig medewerker van het Afrikamuseum in Brussel, en ook het kleinkind van een Belgische koloniaal en een Congolese moeder. Na vier jaar dienst in het Afrikamuseum waagde ze zich aan een kritische column over haar werkgever. Ze had op een debat gehoopt, voor een sanctie gevreesd maar het werd meteen een breuk. Wat doet zo'n ontslag met je leven?

Reisauteur en fotografe Trui Hanoulle ontmoet al jarenlang en wereldwijd vrouwen die met hun voertuig de tradities doorbreken. Zelf is ze een ervaren motorrijdster, maar voor haar boek ‘Baanbreeksters’ vond ze ook grandioze vrouwen die met een vrachtwagen, een fiets, vliegtuig, boot, surfplank of riksja anderen inspireren. Een paar onder hen zijn meer dan honderd jaar oud en onthullen zo ook een geschiedenis. De simpele fiets bijvoorbeeld, heeft vrouwen echt bevrijd.

Regisseur en choreograaf Alain Platel staat er zelf van te kijken: hij is 70 geworden! In zijn boek ‘Een tachtiger die zeventig’ wordt’ ontrafelt hij zijn parcours. Hij begon zijn carrière in de jaren ’80, zonder opleiding als theatermaker, en ook niet met de ambitie naam te maken. Hij had tenslotte voor orthopedagoog gestudeerd. En kijk nu. Dat hij bekommert is om Gaza, is geen geheim. De druk moet van buiten komen, weet hij door zijn reizen, want in Israël krijgen oppositiestemmen geen kans.

'Kleine venstertjes op een grote wereld'. Zo noemt Maud Vanhauwaert de cursiefjes die ze schrijft. Daarin ontvouwt zich haar kijk op de dingen, en dat is er geen van het hoge woord. Voor krasse politieke standpunten moet je niet bij haar zijn. Zij zoekt in heftige tijden naar de 'misschientjes' die de realiteit bijlichten, wat evengoed kan ontwapenen als ontregelen. Ze heeft een gezin met een vrouw en twee kinderen. Hoe daarover soms nog wordt geoordeeld, kan haar zorgen baren.

Samira Azabar kreeg al in de basisschool te maken met vooroordelen. Kan zo’n migrantendochter wel studeren? Ja, dus. Ze werd sociologe en onderzoekster. Onder andere toen ze haar broer verloor, ervoer ze wat religie kan betekenen. Waarom wordt iets waar je veiligheid in vindt door de buitenwereld dan bekritiseerd? En word je voor je uitspraken nogal snel bestempeld als een gevaarlijke extremist? Samira is medeoprichtsters van het feministisch en antiracistisch collectief BOEH!.

Microben doen ons ronduit gruwen, maar weten we eigenlijk wat dat zijn? Hoogleraar bio-ethiek Kristien Hens ons mee op een reis waarin ze de verborgen wereld van micro-organismen blootlegt. Bij haar begon de fascinatie met de microscoop van haar moeder, die dokter was. Als kind bestudeerde Kristien er haar eigen bloed, maar ook pantoffeldiertjes mee. Wat we met het blote oog niet kunnen zien is haar mateloos blijven boeien, niet enkel wetenschappelijk maar ook filosofisch.

In het hoofd van Dichter der Nederlanden Nisrine Mbarki Ben Ayad zijn de vele talen die ze kent tegelijk actief. Daarom spreek ik nogal traag, zegt ze zelf. Ze is ook literair vertaler, maakte vorig jaar indruk met een debuutroman maar heeft naast taal nog andere fascinaties. Eén van de dingen die haar blijven verwonderen zijn wereldkaarten. Met de Europese exemplaren waar we met z’n allen op school naar staarden, is toch één en ander aan de hand. Dat was Nisrine als kind al opgevallen.

In het diepst van zijn gedachten is kunstenaar en historicus Koen Broucke een detective. Of het nu om een oude moordzaak gaat, een wereldberoemde diefstal of de geschiedenis van een slagveld, Broucke voert zijn historisch onderzoek altijd intuïtief en zintuigelijk. Hij voelt zich verwant met de minzame commissaris Maigret, die ter plekke gaat, zwijgend observeert en zo de zaak uiteindelijk doorgrondt. Bij Broucke blijkt het speurwerk keer op keer een alibi om nieuwe kunstwerken te creëren.

De P.C. Hooft-prijs gaat dit jaar naar Anja Meulenbelt, en daar staat ze zelf van te kijken. Ze dacht dat ze daar als feministische activiste veel te controversieel voor was. Meulenbelt is nu de 80 voorbij en heeft haar ideeën voortdurend bijgeschaafd. Op school werd ze nog Adriaan of Adje genoemd omdat ze zich gedroeg als één van de jongens. Ze dacht daarmee het beste kamp te kiezen en dat was achteraf bekeken problematisch. Nu is ze de eerste vrouw die de prijs krijgt voor verhalend proza.

Opgroeien in Albanië tijdens een dictatoriaal regime heeft zo zijn consequenties. Dat je vader in het vizier komt van de overheid bijvoorbeeld, omdat hij na lang sparen plots een TV kan kopen. Waar had hij dat geld vandaan, het waren toch arme mensen? Het is een herinnering van politiek filosoof en schrijver Bleri Lleshi. De TV had overigens maar één kanaal. Maar toen viel het regime. De televisie bood ineens een blik op het tot dan toe verboden Westen, waar hij al altijd van droomde...

Eén van de ambassadeurs van de VRT checkweken, die ons bewust maken van de risico's van AI, is journaliste en criminologe Fatma Taspinar. Ook van haar werden lang deep fake beelden verspreid. Om haar in diskrediet te brengen maar even afschuwelijk: om andere mensen op te lichten. Slachtoffer zijn van fake news was niet enkel voor haar maar ook voor haar omgeving erg verontrustend. Ze beseft des te meer hoe klein en veilig de wereld van haar jeugd in het stadje Lier wel niet was.

De jeugd van fotograaf, film- en theatermaker Alexander Deprez speelde zich af in het West-Vlaamse Lauwe, in een nogal ruig milieu. Vorig jaar brak hij door met zijn debuutroman ‘Prins Albert’, waarin hij openhartig vertelt over zijn aan alcohol verslaafde vader en het wereldbeeld dat hij daardoor meekreeg. Dat was nogal macho, om het zacht uit te drukken. Nu hij ouder is, zijn de dingen voor hem helder. Zijn kijk op ‘mannelijkheid’ bijvoorbeeld is door nieuwe inzichten helemaal veranderd.

De memoires van Conny Braam, de beroemdste Nederlandse anti-apartheidsactiviste, lezen als een Netflix serie. Precies 30 jaar geleden kwam haar levenslange strijd in hachelijk vaarwater. Toen vroegen de ANC-leiders haar deel te nemen aan een geheime operatie. Conny organiseerde onder andere spectaculaire vermommingen, en hielp met het opzetten van een geheime communicatielijn met Nelson Mandela. Uiterst spannend maar gevaarlijk allemaal. Ze ontsnapte op het nippertje aan een laffe gifmoord.

Marie Geukens reisde de wereld rond, want haar man is diplomaat. In Rwanda was hij ambassadeur en vooral dat verblijf heeft grote indruk nagelaten. Een huis vol personeel? Dat vond ze nog erger dan tafels dekken maar zelf niet mogen aanschuiven. Nu is ze de trotse hoofdredactrice van MO*. De journalistieke bronnen die het mediaproject aanboort zijn de NGO's in het zuiden van de wereld, wat uniek is in het medialandschap. Marie Geukens blikt terug op wat ze zelf een 'patchworkcarrière' noemt.

Hoe het is om het kind van twee moeders te zijn, dat kan theatermaker en auteur Suzanne Grotenhuis vertellen. Heel gewoon, zo blijkt. De reden waarom ze met haar levensgezel bij de relatietherapeut belandde, was een veel alledaagser gegeven: het huishouden! Wat onoplosbaar leek, was ineens van de baan toen Suzanne haar intussen befaamde Excel-lijst maakte. Zelfs de therapeut was haar dankbaar. 'De lijst van mijn leven', is dan ook de titel van haar laatste boek.

Op haar 13de kwam schrijfster Joke van Leeuwen uit een Nederlands dorpje met haar gezin in Brussel wonen. En daar heeft de titel van haar pas verschenen memoires alles mee te maken. ‘Plooi u in tweeën’, zo klinkt het. Dat is wat Joke en haar zusje in hun nieuwe Brusselse school te horen kregen in de turnles. Wat de juf daarmee bedoelde weet ze nog altijd niet, maar de titel werkt ook in figuurlijke zin: je als kind moeten aanpassen en je 'anders' voelen vraagt de nodige gymnastiek.

Hoe is het om als pedagogisch onderzoeker je laptop in te ruilen voor de luiers in een kindercrèche? Om in de weer te zijn met de aanvoer van borstvoeding en tegelijk eten van de grond te rapen? Dietlinde Willockx verliet haar bureau en nam een jaar lang loopbaanonderbreking om in de kinderopvang aan de slag te gaan. Te gek voor woorden, vonden sommigen, je kromwerken en nog eens onderbetaald worden ook. Nu kijkt ze zelf terug naar dat avontuur. Wat zeggen haar ervaringen over onze samenleving?

Welke verhalen over grensoverschrijdend gedrag vertellen we elkaar? Wat ontdek je wanneer je die gaat analyseren? Hoe kijk je dan naar slachtoffers en daders, en welke rol speelt kennis bij dit alles? Filosofe Sofie Avery doet onderzoek naar grensoverschrijdend gedrag in universiteiten. En haar bevindingen werpen een licht op de hele samenleving.

Je gaat met pensioen, een nieuw leven lacht je toe, en net dan krijg je af te rekenen met een borstkankerdiagnose. Dat overkwam schrijfster Leen van den Berg. Tijdens de eerste slapeloze nachten in het ziekenhuis begint ze al te schrijven aan wat later haar roman ‘De ongenode gast’ zal worden. En twaalf dagen na de operatie doet Leen weer iets ongewoons: ze vertrekt met haar vrouw naar Zweden, om te gaan wandelen. Wat sommigen toen misschien onverstandig leek, betekende voor haar een ommekeer.

Het tij kan snel keren: in 2024 nam woordkunstenares en schrijfster Hind Eljadid het tijdens een performance op voor de Palestijnen. Tot haar ontzetting belandde ze daarvoor 6 uur in een cel. Een paar maanden later kreeg ze voor diezelfde actie de Prijs voor de Mensenrechten. Hoe knoop je dat aan elkaar? Hoe moet je omgaan met bedreigingen en felicitaties tegelijk? Hind Eljadid was als kind mantelzorger voor haar zieke moeder en kent het leven al een beetje. Taal en boeken hebben haar gered.

Rita Törnqvist-Verschuur is vertaler van Astrid Lindgren en schrijver van kinderboeken. Nu is ze de kaap van de 90 voorbij en in haar boek ‘Als meisjes stoer zijn’ blikt ze terug op haar leven. Ze groeide op in het naoorlogse Nederland, studeerde Zweeds en trouwde met een Zweedse man, maar leeft sinds haar 50ste alleen. Haar moeder verliet haar gezin tijdens de oorlog, en nu kan ze daar iets van begrijpen. Zelf maakte ze het ooit uit met een vriendje toen de trouwjurk al klaar was.

Heleen Debruyne blikt met schrijver en literatuurwetenschapper Guido Snel terug op de Joegoslavische oorlogen. Snel ging op zijn 22ste in dienst bij het Nederlandse leger om in het oorlogsgebied te gaan tolken. Hij had immers ook Slavische talen geleerd. Maar na 3 weken nam hij ontslag. Hij vond de blik van het leger op de streek waar het moest opereren, te cynisch. Het drama in Srebrenica moest nog komen. Guido Snel vertelt ook over zijn fascinerende documentaire roman 'Reger'.

Schrijver en journalist Maurits de Bruijn heeft een Joodse moeder. Ze overleefde de holocaust als baby; de rest van het gezin kwam om. Hij had zich voorgenomen om nooit meer naar Israël te reizen maar voor zijn boek 'Geweten' besloot hij het toch te doen. Wat heeft de confrontatie met de oorlog hem geleerd in verband met medeplichtigheid en empathie? En hoe verhoudt dat alles zich tot zijn eigen familiegeschiedenis, die hem leerde dat bevriende buren je zomaar kunnen verraden?

Annelies Verbeke is schrijfster en houdt zich niet aan één genre. Ze schrijft romans, poëzie, heeft een voorkeur voor korte verhalen, maar maakt ook theaterteksten. Vorig jaar won ze nog de Toneelschrijfprijs 2025 voor 'Wunderbaum speelt live (online gaat het mis)'. Met de Nederlandse acteursgroep Wunderbaum ging ze op middelbare scholen het sociale media gebruik van leerlingen onderzoeken. Kun je ooit de literaire canon halen wanneer je als schrijver niet onder één hoedje te vangen bent?

Kati Verstrepen is mensenrechtenadvocaat en voorzitter van de Liga voor Mensenrechten. Al vroeg wist ze dat ze advocaat wilde worden. Haar eerste jaren aan de balie verbreedden haar blik toen ze een praktijk begon aan het Sint-Jansplein in Antwerpen en in contact kwam met buurtbewoners met zware levensverhalen. Sindsdien strijdt ze voor gelijke toegang tot het recht. In De Jaren legt ze uit waarom mensenrechten geen luxe, maar een noodzakelijke voorwaarde voor een waardig leven zijn.

'Als we willen samenleven met verschillende groepen, is empathie het cement.' Frank Westerman, journalist, voormalig ingenieur in de ontwikkelingssamenwerking en schrijver van waargebeurd proza, gebruikt wat hij ziet en meemaakt om verhalen te maken. In De Jaren vertelt hij hoe reizen hem bewust maakten van zijn eigen witheid, hem leerden verschillen te begrijpen en zijn empathie te verdiepen.

‘Wij gaan toneel maken voor de mannen van de voetbal.’ Met die overtuiging begon Bart Van Nuffelen theater te maken. Opgegroeid ver van culturele codes zocht hij als tiener een andere taal om de wereld te begrijpen. Vandaag is hij regisseur en schrijver bij Martha!tentatief en podcastmaker, onder meer van De Kunst van het Verdwijnen. In De Jaren vertelt hij hoe theater pas werkt wanneer het drempels wegneemt, waarom Louis Paul Boon een blijvende inspiratiebron is en wat hij leert van zijn vrouw.

Manfred Sellink was als kind al gefascineerd door het verleden. Geïnspireerd door een bevlogen leerkracht geschiedenis en het werk van Johan Huizinga, groeide die interesse uit tot een loopbaan in de kunstgeschiedenis. Als museumdirecteur bouwde hij een indrukwekkende carrière op en wordt hij internationaal erkend als Bruegel-expert. In De Jaren vertelt hij over musea als plekken van beleving en de blijvende relevantie van Bruegel.