Historische BoekenCast

• Het boek De kracht van middenmacht van Oost-Azië-kenners Remco Breuker en Casper Wits gaat over fiere naties die zich als een dappere David verzetten tegen de populistische Goliath-supermachten van onze tijd. Als het gaat om het versterken van onze democratie, kunnen Europa en Nederland leren van ‘middenmachten’ Zuid-Korea, Japan en Taiwan, stellen de auteurs. ‘Maar we moeten eerst af zien te komen van onze geografische ongeletterdheid en winterslaap.'
• David Hume, Dennis Diderot en Immanuel Kant worden vaak genoemd als de achttiende-eeuwse helden van de geest die ons de Verlichting brachten. Maar er is een naam die vaak wordt vergeten in dat rijtje. Die van de Duitse zelfdenker George Forster, die te vooruitstrevend was, zo niet te woke voor zijn tijd. Met haar nieuwe boek De reiziger haalt Andrea Wulf hem onder het stof vandaan en redt ze Forster van de vergetelheid. Recensent Anne-Lot Hoek bespreekt het boek.

• Eind jaren veertig, begin jaren vijftig vertrokken duizenden Nederlanders naar Zuid-Afrika op zoek naar een beter bestaan. Retour Pretoria vertelt het verhaal van een christelijk echtpaar dat de Zuid-Afrikaanse droom najoeg en de apartheid in het land als vanzelfsprekend ging zien, maar er langzaam steeds meer afstand van nam. Auteur Marusja Aangeenbrug schuift aan om te vertellen over het boek en haar onderzoek.
• Ze strijdt al een leven lang voor vrouwenrechten en tegen racisme en milieuvervuiling. Ze zal daarom vast vinden dat we in donkere tijden leven. Maar de Amerikaanse historica Rebecca Solnit ageert in haar nieuwste boek Het begin volgt op het einde juist tegen alarmisme en doemdenken. Want als je de wereld van nu vergelijkt met die uit haar geboortejaar 1951, moet je wel concluderen dat die onmiskenbaar ten goede is veranderd. ‘Een meeslepend en heerlijk stellig boek’, aldus recensent Pieter van Os.
• Cancelcultuur bestond ook al in de Middeleeuwen, maar heette toen excommunicatie. Dat blijkt uit een verhaal in het nieuwe nummer van Historisch Nieuwsblad, vertelt hoofdredacteur Bas Kromhout. Wie deze banvloek van paus en kerk over zich heen kreeg, was uitgesloten van de heilige sacramenten en werd sociaal vaak als paria gezien. Toch was excommunicatie een verbeteringsstraf: wie tot inkeer kwam, kreeg een herkansing.

• Wanneer en waarmee begon ons vaderland? Het antwoord op die vraag is inmiddels even klassiek als de gebeurtenissen zelf: Nederland ontstond in de stoere Tachtigjarige oorlog tegen de dwingeland Philips II, en werd vervolmaakt in de Gouden Eeuw. Niet dus, schrijft Daniel Paarlberg in De Grondleggers. Het begon allemaal veel eerder en heel anders, vertelt hij. We danken het moderne Nederland niet aan regenten en gewiekste zakenlui, maar aan boeren en de pioniers van de West-Nederlandse Laagvlakte.
• In Onwillige volksgenoten bestrijdt historicus Peter Longerich het idee dat het hele Duitse volk achter de nazi’s stond en dat zij dem Führer entgegen arbeiten. Recensent Wim Berkelaar las het boek en concludeert: ‘Longerich maakt het te mooi. Je kunt namelijk heel goed mopperen op de nazi’s en tegelijkertijd naar de Führer toewerken.’

• ‘Afgemaakt als een dolle hond,’ zo schrijft de Nederlandse vrouw van een hoge medewerker van de Indonesische Mohammad Hatta. Ze is zojuist bevallen van hun vierde kind, en heeft net gehoord dat haar man geëxecuteerd is door de Hollanders tijdens de zogeheten Operatie Kraai. Geen ongeluk, geen toeval, maar vooropgezette eliminatie, concludeert Frank Vermeulen in Masdoelhak en Adriana, of de toegedekte moorden van de Indonesiëoorlog. ‘De Nederlandse regering wilde met name medewerkers van Soekarno en de zijnen uitschakelen,’ vertelt hij.
• Amsterdam werd in de jaren tachtig en negentig een stad voor en van iedereen. In Amsterdam voor sjiek en sjofel vertellen architectuur- en stadskenners Petra Brouwer en Tim verlaan hoe de stad in de jaren zeventig werd behoed voor cityvorming met kantoren en auto’s, en in plaats daarvan een mensenstad werd. Rotterdammer Manon van der Heijden bespreekt het boek.

• De Joodse journalist Paul Sanders waarschuwde voor het opkomende nationaal-socialisme in Duitsland: hij voorzag dat de nazi's Nederland en Europa niet met rust zouden laten. Zijn tijdgenoot Menno ter Braak zou met zijn essay Het nationaal-socialisme als rancuneleer de canon van klokkenluiders halen. Maar Sanders raakte in de vergetelheid. Historicus Claartje Wesselink haalde hem onder het stof vandaan.
• Tegen het Westen. In gesprek met onze vijanden. Zo heet het nieuwste boek van de Franse auteur Frédéric Martel, die eerder furore maakte met zijn boek Sodoma, over de oneerbare gebeurtenissen achter de muren van het Vaticaan. Ditmaal zoekt hij de vijanden van Europa op, van Steve Bannon tot 'Poetin-fluisteraar' Aleksandr Doegin. Martel komt tot de conclusie dat deze critici van het Westen een karikatuur maken waar ze zelf in gaan geloven. Recensent Pieter van Os bespreekt het boek.

• Volgens wetenschapsjournalist Marcel Hulspas is onze beschaving uiteraard schatplichtig aan de Grieken en Romeinen, maar moeten we de oorsprong van het moderne Europa eigenlijk later zoeken: in de Middeleeuwen. In Wij, Europanen. Een onwaarschijnlijke ontstaansgeschiedenis laat hij zien hoe Europa sinds dat tijdperk gevormd is door rationaliteit, maar ook door schaduwkanten zoals uitsluiting en superioriteitsdenken. De auteur schuift aan om te vertellen over zijn onderzoek.
• In 1925 verscheen de historische roman Jud Süß van de Duits-Joodse schrijver Lion Feuchtwanger. Het boek was bedoeld als een ideeënroman, waarin de Joodse hoofdfiguur zijn zwakheden probeert te overwinnen. Vijftien jaar later maakten de nazi’s er in een film een naargeestig antisemitisch verhaal van. Recensent Wim Berkelaar bespreekt deze historische klassieker, die opnieuw is uitgegeven.
• Het zomernummer van Historisch Nieuwsblad gaat over de geschiedenis van het kind: al eeuwenlang een bron van vreugde én kopzorgen voor ouders. Hoofdredacteur Bas Kromhout doet een greep uit de verhalen in het tijdschrift: over de castratieangst van Freuds patiëntje kleine Hans, de geschiedenis van het kind als kieskeurige eter, en het verhaal van kindsterretje Shirley Temple.

• Schrijver Philip Dröge reisde voor zijn nieuwe boek De tijdreiziger de wereld over om de mysteries van de tijd te ontrafelen. Hij verbaasde zich over monniken op Athos die de tijd vergaten, en meer nog over Manilla, waar de stipte westerse tijd de slordige ‘katholieke tijdsbeleving’ verdreef. ‘Wie de tijd beheerst, beheerst alles en iedereen, zo leert de geschiedenis’, aldus Dröge. 
• Dokter Magnus Hirschfeld was met zijn Institut für Sexualwissenschaft een beroemdheid, die door de nazi’s werd uitgeschakeld en in ballingschap stierf in Parijs. Hij was de eerste die operaties uitvoerde om mensen fysiek te veranderen. Historicus Alex Bakker beschreef het verhaal van Dora Richter en Gerd Katter, die dokter Hirschfeld in de jaren twintig behandelde. Recensent Manon van der Heijden bespreekt het boek.
• Furious Minds. The Making of the MAGA New Right. Zo heet het boek van Laura K. Field over de denkclubjes achter Trump. De invloedrijke mannen die het oor hebben van de Amerikaanse president geloven dat de grondwet alleen voor witte Amerikanen geldt, en niet voor burgers van kleur, aldus historicus Bas Kromhout.

• De Nederlandse betrokkenheid bij de slavernij was nog veel groter dan we denken, zegt journalist Leendert van der Valk. Meer dan drie miljoen mensen leefden in slavernij door toedoen van onze voorouders, schrijft hij in Vergeten plekken, vergeten mensen. Een Atlas van het Nederlands slavernijverleden. ‘De koning zou opnieuw excuses moeten maken, niet alleen voor de Trans-Atlantische slavenhandel, maar voor al onze misdaden onder de vlag van slavernij.’

• Sinds de verloren WK-finale tegen Duitsland in 1974 lijdt ons land aan een collectief voetbaltrauma. We speelden het schoonste voetbal tussen hemel en aarde en toch wonnen we niet. Die nederlaag liet diepe sporen na, is te lezen in Auke Koks klassieker Wij waren de besten. ‘Een magnifiek boek, troostrijk met het WK Voetbal in aantocht’, aldus recensent Pieter van Os.

• De slechte verhoudingen tussen Amerika en Iran begonnen bij een gijzeling in Teheran in 1979. Sindsdien ziet het Witte Huis Iran als hoofdrolspeler in de ‘As van het Kwaad’, lees je in het nieuwste nummer van Historisch Nieuwsblad. ‘Maar het begon allemaal in 1953, met een staatsgreep die de Sjah aan de macht bracht, gesteund door de CIA’, vertelt hoofdredacteur Bas Kromhout.

• Hoe moeten we de Romeinen in de Lage Landen zien? Als brengers van beschaving van een barbaars volkje, of als kolonialen die in onze contreien vooral een wingewest zagen? Robert Nouwen geeft het antwoord in Rome en de Lage Landen. Een geschiedenis van Caesar tot Clovis. ‘Wat je steeds tegenkomt bij de Romeinen, is wat we nu "de koloniale mindset” zouden noemen.’
• Anton Mussert was een aanraakbare nationaal-socialist die het bruine denken heel gewoon maakte, zo blijkt uit de biografie Mussert. Reis naar het kwaad van Auke Kok. Het boek brengt Mussert heel dichtbij en laat zien hoe zijn enorme geldingsdrang hem steeds verder deed afdrijven naar het meest foute gedachtegoed, zo oordeelt recensent Anne-Lot Hoek.

• Poetin is al een kwart eeuw aan de macht en krijgt Rusland steeds meer in zijn greep. Hij heeft de geschiedenis naar zijn hand gezet om zichzelf als redder van het ware Rusland te legitimeren, schrijven Beatrice de Graaf en Niels Drost in Poetins tsaristische droom. ‘Zijn ideologie is gevaarlijk en agressief, dat moeten we als Westen niet onderschatten,’ aldus de auteurs.
• De familie Bourbon Parma was ooit machtig in heel Europa. Ze bracht koningen voort als Hendrik IV en Lodewijk XIV, maar ook een loser als de negentiende-eeuwse ‘oom Henri’. Jeroen Torenbeek tekende de familiegeschiedenis op in Bourbon Parma. Verhaal van een dynastie. ‘Het drama was dat de familie haar eigen ondergang niet kon begrijpen,’ zegt recensent Pieter van Os.
• De bewering van het Nederlands-Amerikaanse ‘Cold Case Team’ dat ze de verrader van Anne Frank had opgespoord, werd in 2022 al volledig onderuitgehaald door experts. Het verhaal berustte op een anoniem briefje aan Otto Frank met daarin een tip over de verrader. Onderzoeker Natasha Gerson schrijft in de nieuwe editie van Historisch Nieuwsblad dat ze de schrijver van dat briefje hoogstwaarschijnlijk heeft achterhaald. ‘Het flinterdun bewijs van toen, is nu nog dunner geworden,’ aldus hoofdredacteur Bas Kromhout.

• Napoleon was bang voor Engeland, Rusland en Madame de Stael. De Frans-Zwitserse schrijfster en feministe wist zowel de Franse Revolutie als Napoleon te overleven, en werd evenzeer bewonderd als gevreesd door de mannen die haar stukken lazen. Margot Dijkgraaf schreef haar biografie. ‘Ze was de schrik van veel vrouwonvriendelijke heren en heertjes.’
• Mao Zedong en zijn dappere Rode Leger bevrijdden de arme Chinese boeren van de fascistische Chiang Kai-Shek en de Japanners. Dat verhaal staat in de Chinese geschiedenisboekjes en vond zijn weg naar het Westen, maar het zit anders. Dat blijkt uit Morgenrood boven China, het nieuwste boek van Frank Dikötter. ‘Een degelijk, helder en onthutsend boek’, vindt recensent Pieter van Os.
• De Frankfurter Schule had een Nederlandse socioloog in dienst, die het nationaalsocialisme beter doorhad dan Theodor Adorno en Max Horkheimer. Over deze Andries Sternheim verscheen onlangs een boek, geschreven door de socioloog Bertus Mulder. Recensent Wim Berkelaar bespreekt het.

• ‘Je komt hier even aanwaaien om onze geschiedenis op te schrijven’, krijgt Anton Stolwijk regelmatig te horen tijdens zijn verblijf op Curaçao. Hij schreef Nederlanders groeten niet. Een boek over Curaçao. Zijn conclusie: Nederlanders blijken zich op het eiland nog steeds als kolonialen te gedragen.
• Jeanne d’Arc wordt in Frankrijk opnieuw vereerd door nationalisten die Frankrijk aan de Fransen willen teruggegeven. Maar wat is haar verhaal? Historicus Edward De Maesschalk ging op zoek naar de ware Jeanne en schreef Jeanne d’Arc. Een waar gebeurd verhaal. Een fijn en goed gedocumenteerd boek, aldus recensent Manon van der Heijden.
• Twee eeuwen lang mishandelden en doodden witte boeren de San, de Zuid-Afrikaanse Bosjesmannen. Toen ambtenaar Louis Anthing in 1863 voor hen opkwam, werd hij in koloniale kringen weggehoond als een pathetische romanticus en inboorlingenvriendje, zo is te lezen in de nieuwe editie van Historisch Nieuwsblad. Hoofdredacteur Bas Kromhout vertelt erover.

• De Wolga laat twee kanten van het Russische Rijk en de voormalige Sovjet-Unie zien. We zien er de sporen van de megalomane projecten en moordpartijen van Jozef Stalin, maar ook van de vroegere Russische monniken, eenvoudige plattelanders en de tsaren. Journalist Michel Krielaars voer de Wolga af op zoek naar de Russische oorsprongsverhalen en schreef Rivier van bloed over zijn ontdekkingsreis.
• Het boek Laat de geschiedenis oordelen was een sensatie toen het in 1971 in Europa uitkwam. Want niet eerder waren Stalins misdaden tegen de menselijkheid zo uitgebreid en gedocumenteerd beschreven. De auteur Roy Medvedev bekeerde zich later tot Poetin. Maar hoe tragisch die misstap van hem ook is, zijn boek blijft een klassieker, aldus recensent Wim Berkelaar.

• Samen met haar vader en broertje protesteerde Carolijn Visser als tienjarig meisje tegen de ontvangst van apartheidspolitici in het stadhuis in Middelburg. ‘Dit is het begin. We gaan door met de strijd,’ riepen ze. Totdat een politieagent, tevens hun halve buurman, hen maande daarmee op te houden. In deze aflevering vertelt Vissers over Broers, het portret van haar vader en twee ooms. Een verhaal over een progressieve familie in een saai en behoudend naoorlogs Nederland.
• Er zou een enorme kloof gapen tussen stad en land -- vaak vereenzelvigd met het westen en de provincie. Maar de geschiedenis leert dat stad en platteland het vroeger samen deden. De een kon niet zonder de ander; de knollenboer niet zonder de markt in het meest nabije stadje. Zo blijkt uit Bedrijvigheid in stad en streek van historicus Paul Brusse.
• Ons zeventiende-eeuwse staatsbestel kende één mankement: het vetorecht. Als een stadje als Culemborg of Den Briel niets zag in de plannen van de Staten-Generaal, dan gingen die niet door. Ons bestel van toen is een voorbeeld van hoe het niet moet voor het Europa van nu, schrijft Thomas von der Dunk in Historisch Nieuwsblad.

• Bolleboos, gabber, hoteldebotel, mesjokke, jofel, kinnesinne, sjlemiel. De rij Jiddische leenwoorden die via Amsterdam hun weg vonden naar onze spreektaal is eindeloos. Mirjam Knotter en Maarten Hell legden de Joodse geschiedenis van Amsterdam vast in Atlas van Mokum. ‘Wat het meest opvalt is de weerbaarheid van de joodse inwoners,’ vertelt Mirjam Knotter.
• Ze hadden namen als Pulmalla en Sosankali, kwamen uit India en werden naar Afrika verscheept om daar hun wildere soortgenoten op te voeden. Dat verhaal gaat niet over mensen, maar olifanten. Sophy Robert schreef Een school voor olifanten over dit plan van de Belgische koning Leopold II. Recensent Pieter van Os bespreekt dit ‘spectaculaire boek over een krankzinnige onderneming’.
• Wie Trump en de populistische revolte wil begrijpen, moet volgens populismekenner Marijn Kruk het boek Hayek’s Bastards: The Neoliberal Roots of the Populist Right lezen. De volgelingen van de econoom Friedrich von Hayek geloven dat de natuurlijke orde en biologische hiërarchie in ere moeten worden hersteld.

• In 1872 raakte Nederland in de ban van een dubbele moord, die uiteindelijk een spreekwoord en kermisattractie opleverde. Tot geluk van de daders was de doodstraf net afgeschaft, en dat leidde tot felle discussies. ‘Het was een wrede moord in een nog allesbehalve humane tijd,’ vertelt historicus Paul van der Steen, die er het boek Goedvolk en de Kop van Jut over schreef.
• Ontwikkelingshulp was tot voor kort iets waar wij als Nederlanders trots op waren. Want we gaven als klein gidslandje toch maar het goede voorbeeld. Maar hoe en wanneer begon de ontwikkelingshulp? En was het daadwerkelijke onbaatzuchtige hulp of een neokoloniaal project? Historicus Wim van den Doel schreef Opheffers. Nederlanders en het ontwikkelen van de wereld 1945-1963. Anne-Lot Hoek bespreekt het boek.
• Er zijn veel verschillen tussen onze tijd en de afgelopen eeuwen. Maar één ding hebben we gemeen: we willen liever niet oud worden. Kopen we nu massaal smeermiddeltjes bij de drogist, in de Vroegmoderne Tijd ging men op zoek naar de Fontein van de Eeuwige Jeugd, leest u in het nieuwste nummer van Historisch Nieuwsblad.

• De verhalen van vrouwen in het verzet zijn nog steeds onderbelicht, zegt historicus Anna Boogaard. Zij schreef De Kriterionmeisjes, over Amsterdamse studentes in het verzet. ‘Zonder vrouwen was het systeem van het verzet vastgelopen.’
• Etnisch geweld -- dat vaak wortels heeft in de koloniale tijd -- kan een samenleving lang en ernstig ontwrichten. Dat blijkt volgens recensent Pieter van Os uit het boek van journalist en voormalig Afrika-correspondent Marnix de Bruyne schreef over geweld en straffeloosheid in Kenia: Als een slang je bijt, blijf je altijd bang.
• Het fotoboek En ineens was het oorlog, over de vroege meidagen van 1940 aan het front en vlak daarachter, laat zien dat het in ons zogeheten ontredderde landje echt oorlog was. ‘Het bracht het begrip oorlog, waar nu zoveel over gepraat wordt, verontrustend dichtbij,’ aldus Historisch Nieuwsblad-hoofdredacteur Bas Kromhout.

• Discussies over Israël en de Palestijnen hebben in Nederland steevast een explosief karakter. Historicus Peter Malcontent noemde de relatie van ons land met Israël ooit een open zenuw. In de Historische BoekenCast vertelt hij over zijn nieuwste boek, waarin zich afvraagt of het inmiddels een splijtzwam in de polder is.
• ‘Een Javaan loopt nooit wanneer hij stil kan staan, staat nooit wanneer hij kan zitten, en zit nooit wanneer hij kan liggen.’ Dit beschamende spreekwoord stond voor de zogeheten ‘indolentie’ van Javanen, die econoom-antropoloog Julius Boeke tot wetenschap verhief. Historicus Remco Eersel schreef daarover Kennis die knecht, over wetenschap als koloniale ideologie. ‘Een ontluisterend boek’, aldus recensent Anne-Lot Hoek.
• Je had in de Middeleeuwen goed functionerende en nutteloze koningen. En van die laatste soort waren er relatief veel, zo blijkt uit een artikel in het nieuwste nummer van Historisch Nieuwsblad. ‘King Trump’ lijkt verdacht veel op die nutteloze soort, zo vertelt hoofdredacteur Bas Kromhout.

• De Nederlandse regering wilde niets weten van Maurits van Vollenhoven (1882-1976). En dat terwijl de diplomaat in België nog altijd een held is. Diederick Slijkerman schreef de biografie van de man die bedeltjes verzamelde, op wolven joeg en België redde van honger en Duits geweld tijdens de Eerste Wereldoorlog.
• Hoe gingen de mensen in de Middeleeuwen om met natuurrampen? Met conflict? Met polarisatie? Het is niet de eerste periode waar je aan denkt als je lessen voor het heden wilt trekken uit de geschiedenis. Toch valt er wel degelijk wat te leren van de Middeleeuwers, menen een aantal mediëvisten in Het ministerie van Middeleeuwse zaken. ‘Die Middeleeuwers hadden één ding op ons voor: ze raakte niet zo gauw in paniek,’ zegt recensent Manon van der Heijden.
• De geschiedenis zit vol raadsels. Wie had indertijd verwacht dat uit een klein groepje christenen een machtige wereldgodsdienst zou ontstaan? Of dat het klassieke Athene het machtige Perzië zou weerstaan? Het onwaarschijnlijke kan gebeuren, zo concludeert de 104-jarige Franse geleerde Edgar Morin in zijn boekje met gelijknamige titel. Recensent Pieter van Os bespreekt het boek.

• Nederland schafte de slavernij pas in 1863 af, maar al ver daarvoor lieten slavinnen zich in Suriname vrijkopen door witte mannen. Vrijkoping -- later ook door vrije zwarte Surinamers -- vrat het systeem van binnenuit aan, zo blijkt uit het levensverhaal van Paulina van der Meer. Ellen Neslo schreef De schat van de vrijheid over haar verre voormoeder. ‘Sommige slaven kregen verschrikkelijke namen als “matras” en “helleveeg”.’
• Het fascisme is geen ideologie, maar een draaiboek, schrijft politicoloog Rosan Smits in haar pamflettistische essay Dit is fascisme. ‘Een boek waar ik het voor 50 procent mee eens ben en voor 50 procent oneens,’ zegt fascismekenner Robin te Slaa. ‘Smits waarschuwt terecht voor extreem-rechts, maar het onvervalste fascisme was wel degelijk een ideologie die de democratie wilde afbreken, nog veel gevaarlijker dan Orbán en Wilders nu.’
• Hoofdredacteur Bas Kromhout tipt een verhaal over de geschiedenis van Soedan uit de nieuwste editie van Historisch Nieuwsblad. Het land worstelt nog altijd met de erfenis van het Ottomaanse Rijk, dat er in de negentiende-eeuwse een plunderstaat stichtte.

• ‘Zij was gewend om te spreken met koningen en presidenten, maar daalde af in de kerkers om hen te troosten die al jaren geen daglicht hadden gezien.’ Zo werd gezegd over barones Alwine Antoinette de Vos van Steenwijk (1921-2012). Ze gaf haar bevoorrechte leven op om te strijden voor de armen, vertelt haar biograaf Astrid Schutte.
• De een droomde dat dat hij alleen op de bodem van de zee onzichtbaar was voor het naziregime, de ander dat het hem op een massabijeenkomst niet lukte zijn arm op te heffen en de Hitlergroet te brengen. In Het Derde Rijk der Dromen (1966) verzamelde journalist Charlotte Beradt verontrustende dromen van alledaagse Duitsers die onder het naziregime leefden. ‘Een boek dat onder je huid gaat zitten,’ zegt recensent Anne Lot Hoek.
• Het Verdrag van Versailles moest aan alle oorlogen een eind maken. Maar het werd een veelbesproken en bekritiseerde vrede die nieuwe conflicten in zich droeg. Margaret MacMillan schreef erover in Parijs 1919. Zes maanden die de wereld veranderden. ‘Een boek dat tot op heden een les is voor alle valkuilen bij vredesonderhandelingen,’ aldus recensent Wim Berkelaar.

• Wilhelmina Drucker was een feministisch icoon en het grote voorbeeld van de Dolle Mina’s, die zich naar haar vernoemden. Maar Wilhelmina Drucker was veel meer dan een feminist, vertelt haar biograaf Marianne Braun. ‘Onze democratie en rechtstaat zijn schatplichtig aan haar.’
• Bij Russische spionnen denken we aan de types uit James Bond-films, die altijd het onderspit moesten delven. Maar hoe zagen Sovjet-spionnen er in werkelijkheid eruit? En waarom blijft Poetin vasthouden aan het archetype spion uit de Koude Oorlog? Het antwoord op die vragen staat in Infiltranten. Een eeuw Russische spionage in het Westen van Shaun Walker. ‘Een thriller van een boek’, aldus recensent Pieter van Os.
• Hij zou later bekend komen te staan vanwege zijn slechte gewoonten: van olifanten schieten tot het delen van het bed met ettelijke maîtresses. Maar na de dood van Franco zou de Spaanse koning Juan Carlos de democratie redden. Hoofdredacteur Bas Kromhout over dit Spaanse verhaal dat in de nieuwe editie van Historisch Nieuwsblad staat.

• In haar nieuwe dubbelbiografie De zwevende wereld beschrijft Annejet van der Zijl de uiteindelijk kansloze relatie tussen de vernederlandste Duitser Franz von Siebold en zijn half Japanse dochter Ine. Het had iets kunnen worden als de vader had begrepen dat niet de hele wereld om hem draaide. ‘Maar dat soort mannen heb je nu eenmaal, weet ik uit mijn portret van prins Bernhard.’
• Ze waren emotioneel, kinderlijk en lethargisch. Dat was het beeld dat de Nederlander van ‘den inlander’ had toen in 1916 een Nederlands psychologen-echtpaar naar Indië vertrok. Marens Engelhard schreef met De Javaanse Psyche een familiegeschiedenis en een mentale historie ineen. ‘Het bijzondere aan dit boek is dat het de geestelijke weerbaarheid van de Indonesiër laat zien,’ aldus recensent Anne-Lot Hoek.
• Niet het decadente Westen, maar landen als Tsjechië, Slowakije en Hongarije vertegenwoordigen het aan traditie en gemeenschap gehechte Europa. Dat vinden die landen althans zelf. Wie wil snappen waar die gedachte vandaan komt, moet het boek Begrijp jij Centraal-Europa nog? van historicus Hans Luiten lezen. ‘Een boek vol heerlijke onwelgevallige feiten en feitjes,’ zegt recensent Pieter van Os.
• ‘In principe en doctrine was Hitler niet slechter en gewetenlozer dan menig eigentijds staatsman,’ schreef de Engelse historicus A.J.P. Taylor in zijn boek The Origins of the Second World in 1961. Hoe haalde deze historicus het in zijn hoofd om zo positief over Hitler te schrijven, vroegen critici zich bij het uitkomen van het boek al af. Recensent Wim Berkelaar bespreekt de klassieker.

• In Nederland bekijken we de Tachtigjarige Oorlog vaak door een nationale bril. Historici Raymond Fagel en Yolanda Rodríguez Pérez kiezen in De Tachtigjarige Oorlog in Europese ogen een breder perspectief. De ervaringen van Europese tijdgenoten leveren verrassende nieuwe inzichten op, vertellen de auteurs: ‘De Hollanders werden gezien als de Taliban van Europa.’
• In haar nieuwe boek Onwaardig vertelt de Albanese schrijver Lea Ypi over de onmogelijke familiegeschiedenis van haar oma. Dat verhaal voert van de Ottomaanse aristocratie en het ontstaan van het moderne Griekenland naar de gruwelen van oorlog en communisme in de ‘open gevangenis’ die Albanië was. Recensent Pieter van Os bespreekt het boek.
• Bij openbare executies in vroegere tijden denken we aan handenwrijvende toeschouwers, een wrede beul en een tot bloedens toe gemarteld slachtoffer. Historica Isabel Casteels vroeg zich af of dat wel klopte. Ze ontdekte dat terechtstellingen rituele voorstellingen waren die volgens een voorgeschreven programma dienden te voorlopen, waaraan zowel de beul als het slachtoffer zich hoorde te houden. Ze schreef er De kronieken van de dood over.

• Op de Grebbeberg moest een Nederlandse soldaat in mei 1940 de Duitsers van zich afhouden met tien kogels en een karabijn dat slechts honderd meter ver schoot. Een kleine drieënhalve eeuw eerder, in 1600, werd het Nederlandse leger op een onmogelijke missie naar Nieuwpoort gestuurd door de Staten-Generaal. ‘Het lerend vermogen van onze regeringen is beperkt’, aldus generaal buiten dienst Mart de Kruif, die samen met zoon Tom en Théon Minten een boek schreef over vergeten veldslagen in de Lage Landen.
• Hoe gingen dienstmeiden en hun 'mevrouwen' met elkaar om? In haar boek Vrouw en meid vertelt socioloog Caroline Hanken dat de onderlinge verhouding tussen 1550 en 1950 steeds hiërarchischer werd. Zelfs de bekende voorvechter van vrouwenrechten Wilhelmina Drucker vond dat dienstmeiden hun plaats moesten kennen. Recensent Manon van der Heijden vertelt wat haar nog meer is opgevallen in het boek.
• Was Noord-Brabant een wingewest van de Nederlandse Republiek? Hoofdredacteur Bas Kromhout van Historisch Nieuwsblad liet het uitzoeken. Het antwoord is verrassend en leidt meteen tot discussie aan de podcasttafel.

• Tussen 1965 en 1966 vond in Indonesië een verschrikkelijke slachting onder (vermeende) communisten plaats. De massamoord was mede geïnitieerd door de VS: het was onderdeel van de ‘heksenjacht’ op het communisme en opstandige bewegingen in de derde wereld. Dat stelt de Amerikaanse historicus Vincent Bevins in zijn boek De Jakartamethode. Hoe het Amerikaanse anti-communisme de wereld veranderde. ‘Een gedurfd boek dat ons met andere ogen naar de Amerikaanse rol in de Koude Oorlog laat kijken’, zegt recensent Anne-Lot Hoek.
• Afrika moet zichzelf terugvinden en zijn toekomst bouwen op de resten van zijn rijke voorkoloniale geschiedenis, klinkt het vaak. De Afrikaanse filosoof Olufemi Taiwo vreest dat dit een ernstige vergissing is, die wordt misbruikt door nationalistische anti-democratische leiders. In Tegen dekolonisatie. Een pleidooi voor Afrika’s eigen competentie pleit hij voor een vrije en ongedwongen omgang met het heden en verleden van zijn continent. ‘Een opmerkelijk, gewaagd en belangrijk boek dat tegen de dwingende tijdgeest durft in te gaan’, aldus Historisch Nieuwsblad-hoofdredacteur Bas Kromhout.
• Over de schaduwkant van het communisme verscheen in 1997 Het zwartboek van het communisme onder redactie van de Franse historicus Stephan Courtois. ‘Een verontrustend actueel boek dat ons leert hoe het zwart maken van de vermeende vijand – in het communistische geval de klassevijand – tot massaoord en genocide kan leiden’, vindt recensent Wim Berkelaar.

• Voor de een had het slaan van de torenklok een waarschuwende klank, de ander kreeg tranen in zijn ogen bij deze geluiden. Maar allemaal zaten ze gevangen tussen moderniteit en nostalgie. Want hoe mooi vroeger ook was, de trein en de snelweg hadden de toekomst. In De storm die wij vooruitgang noemen, een boek over 250 jaar autobiografieën en dagboeken, gaat historicus Arianne Baggerman op zoek naar ‘de grondtoon van Nederland’.
• Je groeit op in het Leeuwarden van Mata Hari, wordt vurig communist, Spanjestrijder en eindigt uiteindelijk als nazispion, die op zeer geheime missie moet - en dat allemaal in één leven. Het overkwam André Engwirda. Over hem verscheen het boek De man die Tito ging vermoorden. Schrijver en journalist Pieter van Os las het en verbaasde zich over dit buitengewoon onwaarschijnlijke leven én verhaal. 
• Hoofdredacteur Bas Kromhout belicht de septembereditie van Historisch Nieuwsblad

• Nederlands eerste belangrijke projectontwikkelaar was een held van de gewone man. Maar Reinder Zwolsman was ook omstreden. Hij zou van Scheveningen een betonnen woestijn hebben gemaakt, en zijn oorlogsverleden was op zijn minst twijfelachtig. Had hij het verzet gesteund of was hij een ordinaire profiteur? Historicus Dick Brongers schreef zijn biografie: ‘Hij was megalomaan, het type dat Napoleon vereerde en zichzelf eigenlijk een kunstenaar vond.’
• Volgens Loe de Jong waren er wel vrouwen in het verzet, maar waren de meeste daarvan vooral bezig hun dappere mannen te ondersteunen. Dat beeld begint de laatste jaren behoorlijk te kantelen. Want er waren talloze vrouwen die een leven lang in verzet bleven, zo blijkt uit Verzetsvrouwen van Mark Bergsma en Agnes Cremers. Een boek dat ook een monument is, aldus recensent Wim Berkelaar.
• Een onderwereld van armoede en ellende die ons in de eenentwintigste eeuw versteld doet staan. Dat is wat cultuurhistoricus Auke van der Woud in 2010 beschreef in Een koninkrijk vol sloppen, zijn boek over de verstedelijking en verpaupering eind negentiende eeuw. Historicus Mirjam Janssen bespreekt de klassieker: ‘Een bijzonder boek dat de levens van de onzichtbaren in beeld brengt, en laat zien hoe de elite langzaam maar zeker sociaal besef ontwikkelt.’

• Het nieuwste boek van emeritus-hoogleraar Piet de Rooy lijkt geschreven uit plezier, maar ook uit zorg om het zogenoemde post truth-tijdperk. De tijd, de waarheid en de geschiedenis neemt ons mee op onbekende paden uit het verleden en legt uit hoe we terecht zijn gekomen in een wereld van complottheorieën die concurreren met de werkelijkheid. ‘Als we onze wetenschappelijke en vergelijkbare instituties niet bewaken, gaat de waarheidsvinding voor altijd verloren,’ waarschuwt de historicus in deze aflevering van de podcast.
• Bij kermissen denken we tegenwoordig aan botsautootjes en draaimolens. Maar ooit was de kermis een dagenlang feest vol religieuze rituelen in katholieke dorpen. Overdag liep men mee in processies en 's avonds sloten dorpsbewoners het festijn af met een drankgelag. Dat stopte pas toen de overheid paal en perk stelde aan het volksfeest, zo blijkt uit het proefschrift 'Blije Kermisdagen. Feesten in de Spaanse en de Oostenrijkse Nederlanden (1500-1800)' van Emma D’Haene. Recensent Manon van der Heijden bespreekt het boek.
• Eindredacteur Mirjam Janssen vertelt over het speciale zomernummer van Historisch Nieuwsblad met het thema familie. Een herkenbaar thema: het zijn verhalen over ruziënde families zoals de Vanderbilts, over de populaire opvoedmethodes van Dr. Spock, maar ook over familietragedies zoals die van Cicero. Als de Romeinse redenaar zijn dochter verliest, is hij lamgeslagen en wil hij niemand meer zien. De uitweg uit zijn verdriet vindt hij in het schrijven van een boekje over troost.

• Hij bepleitte volkssoevereiniteit, was tegen de aristocratie en voor een bewapende revolutionaire garde. Maar hoe radicaal was leider van de patriottenbeweging Pieter Vreede (1750-1837) eigenlijk? En waarom is hij cruciaal voor de ontwikkeling van onze democratie? Zijn biograaf Dirk Alkemade geeft het antwoord.
• Zelden is een boek zo welkom geweest als het nieuwe boek van de Britse historicus Mark Mazower over het begrip antisemitisme, zegt recensent Wim Berkelaar. De term is sinds de oorlog in Gaza weer actueel. Wat is de originele betekenis van het begrip? En sinds wanneer wordt het politiek gemunt?
• De Russen zijn ernstiger belast met de erfenis van lijfeigenschap dan West-Europeanen, klinkt het vaak. Maar wie verder kijkt, ziet dat de Russische uitweg uit de horigheid niet zoveel verschilt van de lange westerse bevrijding van het feodalisme. Dat blijkt uit het boek Bondage van Alessandro Stanziani, dat besproken wordt door schrijver en Ruslandkenner Sjeng Scheijen.