OuderENwijzer

Als iemand overlijdt, staat de wereld stil. En toch moet er direct van alles worden besloten. Over tijd, over vorm, over geld, over afscheid. Voor Karin Horsting, uitvaartbegeleider en oprichter van Eerbetoon Uitvaartbegeleiding, begint het niet bij organiseren maar bij aandacht. “Op het moment dat alles wankelt, hebben mensen vooral rust en overzicht nodig. Regelen kan rust geven als iemand het overzicht bewaart.”

Rond een overlijden gelden duidelijke regels. Een arts stelt het overlijden vast. Begraven of cremeren mag niet eerder dan 36 uur na overlijden en uiterlijk op de zesde werkdag. Er zijn formulieren nodig en soms moet uitstel via de gemeente worden aangevraagd. Dat zijn geen details die nabestaanden er ‘even bij’ doen, zeker niet na een intensieve zorgperiode. Juist daarom kan begeleiding helpen: niet om alles over te nemen, maar om structuur te brengen op een moment waarop helder denken lastig is.

Wie aan een hospice denkt, ziet vaak een plek waar het einde begint. Een laatste halte. Maar dat beeld doet geen recht aan wat hospicezorg in de praktijk is. Volgens Mirjam Bijlenga, directeur van hospice De Mantelmeeuw in Woerden, begint het gesprek niet bij de plek, maar bij de mens: bij wensen, mogelijkheden en draagkracht.

“Het gaat niet om de vraag: thuis of hospice,” zegt Bijlenga. “Het gaat om: wat heeft deze persoon nú nodig en wat is er mogelijk binnen zijn of haar netwerk?” Veel mensen spreken dezelfde wens uit: thuis sterven. In hun eigen bed, met vertrouwde geluiden om zich heen. Tegelijk klinkt in de praktijk steeds vaker: thuis kan het niet meer. Netwerken zijn kleiner, wijkverpleging staat onder druk en mantelzorgers raken overbelast. Maar klopt het dat thuis sterven steeds minder mogelijk is?

De dood is geen onderwerp waar we vanzelf een stoel bij aanschuiven. We schuiven het onderwerp liever vooruit. Later. Straks. Niet nu. Omdat praten over de dood voelt als afscheid nemen, terwijl we nog midden in het leven staan. Toch merkt geestelijk verzorger Annemieke Kuin dat mensen best wíllen praten, maar vaak pas als het bijna móét. En juist dan is het gesprek het moeilijkst.

In haar werk aan het ziekbed zag Kuin iets opmerkelijks: sommige mensen praten makkelijker met iemand die net iets verder van hen afstaat. Een collega van haar noemde geestelijk verzorgers daarom eens ‘veilige, vertrouwde vreemdelingen’. Niet omdat familie niet belangrijk is, maar omdat daar vaak een rem zit. Als ik dit zeg, maak ik mijn partner verdrietig. Als ik mijn angst deel, worden mijn kinderen bang. Bij een buitenstaander durven mensen soms eerst te oefenen: wat voel ik eigenlijk, en wat wil ik?

Mensen noemen ouder worden vaak in éen zin met het woord kwetsbaar. Alsof het één toestand is, één richting, één verhaal. Maar dat woord doet ouderen vaak veel tekort. Dat zegt Hanna Willems, klinisch geriater en internist ouderengeneeskunde bij het Amsterdam UMC.

“Alles in de samenleving is opeens kwetsbaar,” zegt Willems. “Terwijl veel mensen nog heel veel zélf kunnen. En dat is eigenlijk zonde om te vergeten.” Kwetsbaarheid is geen vast label en geen vanzelfsprekend eindpunt. Het is een gelaagd begrip en lang niet iedereen herkent zich erin. Sterker nog: “Wij denken dat ongeveer een derde van de 80-plussers kwetsbaar is. Dat betekent dus dat twee derde dat niet is.”

We verzekeren ons tegen brand, waterschade en diefstal. We hebben back-ups en noodplannen. Maar het gesprek over het levenseinde schuiven we vaak vooruit. Terwijl later soms ineens vroeg kan zijn.

Wij spraken er uitgebreid over met drie leden die er al wél bewust over hebben nagedacht én gesproken: Frans Huls, fanatiek sporter en opa; Peter Sonderman, zeiler en jarenlang actief in fondsenwerving; en Atie Schipaanboord, net met pensioen en jarenlang betrokken bij belangenbehartiging, onder meer bij ANBO-PCOB.

Drie vitale mensen die volop in het leven staan en juist daarom erkennen dat het leven niet oneindig is. 

Palliatieve zorg wordt nog vaak in één adem genoemd met ‘terminaal’ of ‘stervensfase’. Alsof het pas begint wanneer het einde al bijna vastligt. Juist dat hardnekkige beeld zorgt ervoor dat veel mensen – patiënten én hun naasten – te laat toegang krijgen tot zorg die het leven in een moeilijke fase rustiger, draaglijker en soms zelfs rijker kan maken.

Arts palliatieve geneeskunde Manon Boddaert ziet dagelijks wat er gebeurt wanneer palliatieve zorg wél op tijd wordt ingezet. Niet als verzachtende begeleiding aan het einde, maar als zorg die vertrekt vanuit een andere vraag. Zoals zij het formuleert: “Palliatieve zorg begint wanneer de vraag verandert van: hoe worden we beter? Naar: hoe blijven we zo goed mogelijk leven?”

Een woonkamer. Een paar speelgoedautootjes van de kleinkinderen op de vloer. Iemand die vanuit de keuken de kamer binnenloopt en nét niet ziet wat er ligt. In een fractie van een seconde gaat het mis. Vallen gebeurt vaak thuis en meestal onverwacht. Soms blijft het bij schrik en een blauwe plek. Soms verandert er in één moment veel meer.

Vallen gebeurt (veel) vaker dan we denken. Jaarlijks vallen ongeveer één miljoen 65-plussers in Nederland. Gemiddeld belandt bijna iedere vier à vijf minuten een oudere na een val op de spoedeisende hulp. In 2023 overleden ruim 7.000 mensen doordat zij per ongeluk vielen, struikelden of uitgleden. Het is de meest voorkomende niet-natuurlijke doodsoorzaak onder ouderen.

Wij spraken over vallen én het voorkomen daarvan met traumachirurg Detlef van der Velde (St. Antonius Ziekenhuis Utrecht) en valpreventie-expert Rozan van der Veen (VeiligheidNL). Dat gesprek ging over wat er medisch, praktisch en menselijk komt kijken bij vallen en heupbreuken. En waarom preventie zo’n groot verschil kan maken.

Dementie is een van de grootste angsten rond ouder worden. Niet alleen het vergeten, maar vooral het idee jezelf kwijt te raken. Afhankelijk te worden. Je waardigheid te verliezen. Geriatrisch psycholoog en theatermaker Sarah Blom kijkt daar anders naar. In haar werk in verpleeghuizen én op het podium met voorstellingen als Dag Mama laat zij zien dat er, ondanks alles, nog verbinding mogelijk is. Soms zelfs meer dan we denken. “Het proces zo draaglijk mogelijk maken. Dat is voor mij de kern.”

Reanimatie. IC-opname. Beademing. Het zijn woorden die vaak pas vallen wanneer er haast is. Wanneer iemand benauwd is, wanneer familie schrikt, wanneer er snel beslist moet worden. Terwijl het gesprek daarover juist vóór die paniek zou moeten plaatsvinden.

Over dit belangrijke onderwerp spreken we met Marieke Meinardi, internist ouderengeneeskunde in het Albert Schweitzer ziekenhuis en Marleen Kooijman, huisarts in Rotterdam en kaderhuisarts spoedzorg. Twee artsen die dagelijks zien hoe groot het verschil is tussen een keuze die u in rust kunt overdenken en een beslissing die in een acute situatie over u heen rolt.

We leren praten over groei, succes en gezondheid. Maar over het onvermijdelijke verval praten we nauwelijks. Terwijl juist daar, aan het einde van het leven, vragen opkomen die zich niet langer laten uitstellen. Theo Boer houdt zich al decennia met die vragen bezig. Als hoogleraar ethiek van de gezondheidszorg en jarenlang lid van een euthanasiecommissie, denkt hij na over ouder worden. Over zingeving en over wat mensen overeind houdt wanneer zekerheden wegvallen.

Boer gebruikt een beeld uit de bergsport. “In klimmen is niet het bereiken van de top de grootste uitdaging,” zegt hij, “maar het veilig afdalen.” Zo is het ook met ouder worden. We leren opgaan en blinken, maar nauwelijks hoe we moeten omgaan met het moment waarop lichamelijke kracht, gezondheid of onafhankelijkheid afneemt. Toch betekent dat niet automatisch dat alles minder wordt. Sommige lijnen in het leven dalen, ziet Boer, terwijl andere juist kunnen stijgen: verbondenheid, mildheid, wijsheid. “De kunst is niet om het verval te ontkennen,” zegt hij, “maar om te blijven kijken waar nog ruimte zit om mens te blijven.”

Wij mensen zijn kampioen uitstellen. De belastingaangifte. Die afspraak met de tandarts. Die ene kast die al maanden ‘ooit’ uitgezocht moet worden. Er is één onderwerp waarbij uitstel extra begrijpelijk is en tegelijkertijd grote gevolgen kan hebben: vastleggen welke zorg en behandeling u wel of niet wilt, voor het geval u daar zelf niet meer over kunt beslissen.

Jaap van Riemsdijk, voorlichter bij de NVVE (Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde), ziet het dagelijks. Mensen die het gesprek graag wilden voeren, maar er nooit aan toe zijn gekomen. Zijn uitgangspunt is nuchter en geruststellend: regie begint niet in het ziekenhuis, maar aan de keukentafel. Met koffie, papier en een gesprek dat niet in één keer af hoeft.

Een erfenis draait zelden alleen om geld. Het gaat over erkenning, over oud zeer, over zaken die nooit helemaal zijn uitgesproken. Geld krijgt emotionele lading, spullen worden symbolen. Wie krijgt wat en vooral: waarom? Juist daardoor kan een nalatenschap uitgroeien tot een bron van familieconflicten.

Joost Diks, erfrechtadvocaat, ziet het keer op keer gebeuren. Families die jarenlang naast elkaar functioneerden, komen rond een erfenis tegenover elkaar te staan. Niet omdat mensen slecht zijn, maar omdat belangen groot zijn en verwachtingen vaak onuitgesproken blijven. 

Koopkracht: we horen het woord voortdurend. Maar wat betekent het voorgenomen beleid uit Den Haag voor ouderen? Of u nu alleen AOW ontvangt, een aanvullend pensioen heeft, of nog (deels) werkt? Inge Diepman spreekt met Martin Visser (financieel economisch expert en werkzaam voor De Telegraaf) en Alex van Scherpenzeel (beleidsmedewerker inkomen bij ANBO-PCOB). Hun boodschap is helder: er wordt veel gerekend met gemiddelden, maar niemand is gemiddeld. Daarom zetten we de belangrijkste punten overzichtelijk voor u op een rij.

Hoe beveiligt u de plek waar u uzelf het meest thuis voelt; uw eigen huis? Sybren van der Velden Walda, landelijk projectleider High Impact Crimes bij de politie, vertelt wanneer inbrekers vooral toeslaan en hoe u zich daartegen kunt beschermen. 

Met uw pinpas betalen in een winkel of geld opnemen bij een automaat; er kan altijd iemand over uw schouder meekijken. Hoe voorkomt u dat iemand uw pincode ziet en later op straat uw pasje steelt? Er zijn, volgens Sybren van der Velden Walda van de Nationale Politie, allerlei manieren om verdachte situaties te herkennen.

Totaal onverwacht staat er een politieagent voor de deur, die waarschuwt voor inbrekers in de buurt en aanbiedt om waardevolle spullen in veiligheid te brengen. Wat doet u dan? Politieman Sybren van der Velden Walda vertelt hoe u nepagenten en nepmedewerkers van bedrijven kunt onderscheiden van de echte. 

Bij financieel misbruik denkt u niet meteen aan die goedwillende neef of aardige buurvrouw die boodschappen voor u wil doen of wil helpen met betalingen. Toch is het bijna altijd iemand van dichtbij die een oudere uitbuit. Een goed advies van Sybren van der Velden Walda van de Nationale Politie: hanteer het ‘vier-ogen-principe’.

Ze lijken echt: een e-mailtje van de bank, een sms van de Belastingdienst, een bericht van de pakketbezorger met een link erin. Voor u het weet heeft u de link aangeklikt en onbewust uw inloggegevens doorgegeven aan een 'vissende' crimineel. Phishing-berichten zijn steeds moeilijker te herkennen maar het kán wel, vertelt ING-fraude-expert Boudewijn van der Valk.

‘Hoi opa, ik heb een nieuw nummer’, staat in het appje. Een kleinkind in nood, dat dringend geld nodig zegt te hebben. Nummer onbekend, maar de profielfoto klopt. ‘Nepprofielen worden vakkundig gemaakt’, zegt fraude-expert Boudewijn van der Valk. Maar hoe herkent u ze? En hoe zit het met investeringsfraude?

‘Welkom 123’. ‘QWERTY123’. Wachtwoorden die makkelijk te raden zijn door hackers. Maar hoe onthoudt u de ingewikkelde combinaties die uw computer u voorstelt? Fraude-expert Boudewijn van der Valk geeft tips. Hij vertelt ook hoe criminelen proberen om meekijksoftware op uw apparaten te installeren.

Fijn als een zogenaamde helpdeskmedewerker van de bank u belt, om samen te voorkomen dat uw geld in criminele handen valt. Jammer als te laat blijkt dat hij of zij zélf de crimineel is. Fraude-expert Boudewijn van der Valk vertelt over manipulatie, slachtofferschap en schaamte. En geeft nuttige adviezen.

Een slimme deurbel die mensen herkent, een app die weet van welke muziek u houdt: kunstmatige hersenen die voor u denken. Help! Of: hoera? Jim Stolze is AI-expert. Op een duidelijke en toegankelijke manier geeft hij uitleg over de toepassingen van AI, zeker ook met het oog op veiligheid. 

Wat voor uw vrienden geldt, is ook van toepassing op AI-gedreven systemen; u moet weten hoe u met ze moet omgaan. Jim Stolze is dé aangewezen persoon die dat op een toegankelijke manier kan vertellen. De AI-expert legt ook uit hoe de slimme assistent ChatGPT een vriend kan worden en waarvoor u hem als oudere goed kunt gebruiken. 

Niet met de dokter bellen, maar met een AI-assistent die uw gezondheidsklachten in kaart brengt. Het lijkt een toekomstscenario, maar het gebeurt al. Voor artsen en andere zorgmedewerkers kan kunstmatige intelligentie taken verlichten of zelfs verbeteren. AI-expert Jim Stolze zet duidelijk uiteen hóe AI in de zorg veilig kan worden toegepast.

Een stoomcursus digitale weerbaarheid. In deze laatste aflevering raast Jim Stolze met Inge Diepman door tal van onderwerpen. Van digitale babbeltrucs en nepshops, tot privacybescherming en veilige wachtwoorden. Gebaseerd op Jims gratis online cursus op digitale-weerbaarheid.nl. Een waardevolle afsluiting van deze serie over ouderen, veiligheid en criminaliteit.