Tanda Peringatan - De podcastserie over Molukse monumenten in Nederland

Een Molukse Monument in Culemborg… het zou een mooi gebaar zijn, maar het is niet genoeg. Dat geluid is te horen bij het initiatief voor een Molukse Monument in Culemborg (Geldermalsen). Ze hebben in juni 2025 KNIL-herdenkingsplaatjes bij verschillende graven aangebracht om Molukse KNIL-militairen die er begraven liggen, te gedenken en te eren, maar een monument is er nog niet.

In deze laatste aflevering ‘Van herdenkingsplaatje naar monument’ van de podcast serie Molukse Monumenten, wandelt verslaggever Sam Jones mee met vader Ferry Siwabessy (73) en zijn dochter Aca Siwabessy-Stoffels (38). Ze zijn vertegenwoordigers van de tweede en de derde generatie en dat is goed te merken in de verschillende visies die vader en dochter hebben over het monument en de gedenkplaatjes maar beiden streven wel het zelfde doel na: de onthulling van een Moluks gedenkteken of monument volgend jaar, als het 75 jaar geleden is dat Molukkers naar Nederland kwamen. Een eerste stap.

Een bijzonder grafmonument in het Gelderse Vaassen werd op 28 juni onthuld. Het gaat om drie Molukse KNIL-monumenten op drie begraafplaatsen in de gemeente Epe waar Vaassen onder valt en waar een grote Molukse gemeenschap woont. De Stichting Batu Karang werd opgericht om uitvoering te geven aan de beschermde status van deze graven en om ze te onderhouden. Voorzitter Mariana Saija vertelt over het ontwerp waar een schip op de zuil staat, gemaakt door de inmiddels overleden Esther Latuputty. Arno Sahertian van de derde generatie bespeelt tijdens de ceremonie de tifa en vindt dit monument uit respect voor de eerste generatie belangrijk maar hij vindt het eigenlijk te laat. Marinho Haumahu en Nardo Maispatella vertellen over hun gezamenlijke ontwerp voor het herkenningsplaatje waarin een krans van kruidnagel is verwerkt. Pieter Siwabessij wil dat deze Molukse geschiedenis ook in de schoolboeken komt. En van de eerste generatie was mevrouw Gomies er en zij vertelt dat het ook belangrijk is voor de jongste generaties. Een verslag van Guido Spring.

Een robuust en onwrikbaar monument. Zo typeren sommigen het Molukse Monument 'Masa Dulu, Masa Sekarang, Masa Depan' dat staat voor verleden, heden, toekomst in Barneveld. Op 21 juni 2025 werd het onthuld na een gedenkwaardige bijeenkomst in de Ichtuskerk.  

Het monument staat op de begraafplaats De Plantage en heeft ook een directe link met Molukse graven. Want de gemeente Barneveld heeft een historisch gebaar gemaakt naar de Molukse gemeenschap. Voor het eerst in Nederland krijgen zowel de eerste als de tweede generatie Molukkers vrijstelling van grafrechten. Dat waardeert de Molukse gemeenschap. 

Samen met onder anderen Laura Suitela, één van de initiatiefnemers, dorpsdichter Joan Kols en kunstenaar Martinus Papilaja maakte podcastmaker Sam Jones via de kerk en de kunstenaar een wandeling naar dit Molukse Monument. 

Op de plek van het voormalige Molukse woonoord De Hoge Horst in het Gelderse Groesbeek is op 20 juni een plaquette onthuld. Daar woonden tussen 1952 en 1961 Zuidoost Molukkers.  Het is een initiatief van een comité van oud-bewoners die niet meer in Groesbeek wonen, maar verspreid over het land. Op de anderhalve meter hoge gedenksteen staat een tekst en ook een plattegrond van het kamp met de barakken.

Dit woonoord was een van de kampen voor Zuidoost Molukkers die ontstonden na een gewelddadig incident in kamp Vught in 1951 waar zelfs een dode bij viel. Pascal Amukwaman van het comité vertelt over discriminatie van deze groep binnen de Molukse gemeenschap. En oud-bewoners Michelle Sikteubun- Rahael en Carel Kdise halen herinneringen op aan hun  leven als kind in het woonoord. En Faliw Rettob van de derde generatie houdt de Molukse cultuur levend met zijn menari-dansgroep.  

In Middelburg, Zeeland,  is op 10 mei een monument onthuld ter herdenking van de Molukse KNIL-militairen, die op de algemene begraafplaats begraven liggen. Dit monument dient als erkenning voor hun dienst in het KNIL en herinnert aan het leed na hun aankomst in Nederland. Bij de onthulling kregen nabestaanden van de militairen speciale markeringen om op de graven te plaatsen. Drijvende kracht achter dit monument is Thamara Batenburg wiens Molukse opa Ruben Sohilait in het KNIL diende. Zij vertelt over het onderzoek dat zij gedaan heeft in het Nationaal Archief. Peter Dominicus van het natuursteenbedrijf Dominicus in Westkapelle vertelt over het zwarte monument dat  'robuust, strak en Zeeuws' is. Stella Mahulette  van de tweede generatie vertelt dat de onthulling van het monument voor haar emotioneel was. En haar dochter Kayra van de derde generatie vindt dat het monument er wel laat is gekomen, maar niet te laat.     

Een verslag van Guido Spring.

Moluks Monument Well is een Vriendschapsmonument 

Het Molukse monument in Well is een bank gemaakt van een stevig natuursteen. De zijkanten van het dit Molukse monument in de provincie Limburg, vertelt de geschiedenis van de komst van Molukkers naar het Nederland en naar het voormalige kamp Oude Molen. Dat woonoord bij het dorp Well, bestaat niet meer en is nu een stuk natuurbos. Aan de rand van dat bos staat dit monument, de stevige bank.

Bijzonder aan dit monument is dat het een initiatief is van Molukkers en Wellenaren. Dat is ook te zien aan de illustraties op het monument. Die verwijzen naar de Molukkers die in het voormalige kamp gewoond hebben, maar ook naar de Wellenaren die nauw betrokken waren en zijn bij dit stuk geschiedenis in hun dorp.

In deze aflevering van Molukse monumenten gaat verslaggever Sam Jones met een stuk of tien Molukkers - die nu allemaal buiten Well wonen - en met Wellenaren op stap. Ze beginnen de wandeling bij een bord aan het begin van het Herinneringspad, Djalan Peringatan en lopen door het bosje, waar vroeger het Molukse kamp Oude Molen lag, naar het herdenkingspaneel en het Molukse monument dat staat aan de rand van wat ooit het woonoord was. Onderweg halen deze initiatiefnemers - Molukkers en Wellenaren - herinneringen op aan het kamp en vertellen over hun bijzondere gezamenlijke Molukse Monument 'Vriendschap'. Er wordt veel gelachen maar er zijn ook emotionele momenten.

"Wij zijn geen gastarbeiders," dat is wat Molukkers in Woerden willen doorgeven met het Moluks monument dat in het hart van hun stad staat. Het Sinar Maluku monument staat in het hart van de de stad. Het is een plaquette in brons en bestaat uit drie reliëfs die geplaatst zijn op de binnenmuur van het historische pand De Kazerne. Het kunstwerk, dat op 19 juni 2021 onthuld werd, geeft in een tekening en in tekst een schets van de geschiedenis van Molukkers in Woerden.

In deze aflevering gaat praat verslaggever Sam Jones met verschillende generaties Molukkers in Woerden. Allereerst met Lucas Papilaja van de tweede generatie en Jomi van Dijk van de derde generatie. Daarna brengt hij een bezoek aan kunstenaar Taeke de Jong in zijn atelier in Kamerik, dat ligt onder de rook van Woerden, die het monument in samenspraak met de Molukse gemeenschap maakte. Tenslotte gaan we terug naar het monument in Woerden en praten we onder andere de jongere generatie: Dominggus Papilaja van de derde generatie en Carmen van Bentum van de vierde generatie en met Angela Manuputty. 

In het Gelderse Lunteren staat het Moluks monument Di Tengah Ombak wat betekent ‘Te midden van de golven’. Het is ook de titel van een christelijk lied dat ontwerper Jaïr Pattipeilohy inspireerde omdat het verwijst naar de woelige periode rond de komst van de eerste generatie Molukkers naar Nederland. Het beeld toont een prauw die vaart op woeste golven.

Simon Pattinasarany was vanaf het begin bij het initiatief betrokken en vertelt dat bewust is gekozen het monument midden in het centrum te plaatsen zodat veel voorbijgangers het kunnen zien en het kan zorgen voor verbinding.

Joanne Titaley vertelt dat zij de onthulling in 2018 een emotioneel moment vond. En Jos Pattinasarany is blij dat zijn oma, de nu enige nog levende van de eerste generatie, de onthulling nog heeft meegemaakt. En de tienjarige Vishayno, van de vierde generatie, vindt het een mooi beeld want hij ziet een man die aan het peddelen is. Een verslag van Guido Spring.

Moluks Monumenten Vught; Eindelijk hebben wij het in de pocket!

Na jaren voorbereiding komt er een Moluks Monument in Vught. Natuurlijk herinnert Barak 1B ook aan de geschiedenis van onder meer de Molukkers. Maar een eigen monument was er nog niet.

Op 21 maart 2025 werd een gedenkplaat onthuld als eerbetoon aan KNIL-militairen en hun echtgenoten. In deze aflevering van de podcast serie Molukse Monumenten een bijzondere bijdrage van Sam Jones. Het is namelijk een verslag van de onthulling van de gedenkplaat.

Behalve de onthulling kregen de graven van de KNIL-militairen en hun partners op de Algemene Begraafplaats Vught, een bijzondere status, de eeuwigdurende grafrust is gegarandeerd. Verder stelde de gemeente Vught onder meer 20.000 euro ter beschikking voor de aanleg van een Moluks Monument dat in 2026 onthult moet worden.

In de podcast onder meer een gesprekken met de initiatiefnemers Hanna Selanno-de Queljoe en Dani Smith en met burgemeester Roderick van de Mortel en Loraine Kadmaerubun.

In Huizen, Noord-Holland, woont een Molukse gemeenschap die voornamelijk bestaat uit oud-bewoners van het voormailig Kamp Almere, in het bos aan de rand van Huizen. Waar de toegangspoort was, staat nu een herdenkingspaneel.

Op pad met Mickey Matitahatiwen van stichting 60 jaar Molukkers in Huizen, in 2013 de initiatiefnemers van dit paneel. Ook zijn zij verantwoordelijk voor het Moluks monument, vlak bij de Molukse kerk aan de Gemeenlandslaan in Huizen.

Het monument verbeeldt een Moluks stel van de eerste generatie en werd gemaakt door beeldhouwer Marianne Houtkamp. Marianne vertelt dat onder meer de Bijbel en een openstaande koffer met een vijzel onderdeel van het beeld moesten zijn. En Ezra Papilaja van de derde generatie vertelt over het belang om te leren van het monument, ook voor zijn zoon van 5 jaar.

Een verslag van Guido Spring.

In het Brabantse Nistelrode woont een Zuidoost-Molukse gemeenschap. In de Molukse wijk staat  sinds 2008 het bronzen monument Hubungan, wat 'verbondenheid' betekent. Bewoner Thony Rettob benaderde destijds kunstenares Jet van Zijl en zij vertellen over de totstandkoming.

Helena Amukwaman bij wie het monument voor de deur staat, vertelt dat het monument belangrijk is zodat haar kinderen weten wat hun achtergrond is. Op de oude begraafplaats aan de Parkstraat vertellen Thacas Roemloes en Pascal Amukwaman over de oude graven die geruimd moeten worden en de strijd bij de gemeente voor het herbegraven van de Molukkers van de eerste generatie.

Op de nieuwe begraafplaats aan 't Loo vertelt Virginia Heljanan over de monumentale status van de nieuwe graven. En Ton Leftew vertelt dat er een nieuw stalen monument zal komen op de begraafplaats, speciaal ter ere van de KNIL-militairen. Een verslag van Guido Spring.

Een bijzonder Moluks monument is het Ambonezenbosje in de Carel Coenraadpolder in de provincie Groningen. Op de plek in het hoge noorden was van september 1953 tot december 1961 een ‘warm’ Moluks dorpje. Dat werd het in de loop van de jaren. Maar de locatie was eigenlijk een afgelegen verlaten ‘kil’ kamp waar na WOII NSB’ers gevangen werden gehouden. Ruim 300 Molukkers woonden er, die in die tijd Ambonezen werden genoemd.

Molukkers in het kamp werden in 1961 gesommeerd het barakkenkamp te verlaten: een deel van de gezinnen ging naar Appingedam. Een groep die zich verzette, werd daarna onder dreiging van met karabijnen bewapende politie, getransporteerd naar Foxhol. Het barakkenkamp werd in 1962 afgebroken en er werd op de lokatie een bosje aangelegd. Het Ambonezenbosje dat tegenwoordig dienst doet als monument.

Met oud bewoners van het Molukse dorpje - Anita Hallatu en Jos Sopacuaperu van Foxhol en met Wim Ampak en Rudy Pattipeiluhu van Appingedam - maakt podcastmaker Sam Jones een wandeling door het huidige Ambonezenbosje. Ze halen mooie en pijnlijke herinnering op aan hun jeugd in het barakken kamp.

Ook brengen ze een bezoek aan kindergraven van Molukkers die liggen op de begraafplaats van de Stefanuskerk in Finsterwolde.

'Berani' (wat betekent: 'moed') is de naam van het monument voor de Marine Molukkers in Den Helder. Het werd onthuld in maart 2024. In deze aflevering van de podcastserie van de stichting Bunga Tandjung een verslag van Guido Spring.

Rob Picauly vertelt over de bijzondere geschiedenis van de Marine Molukkers die niet in een Molukse wijk gingen wonen maar in Den Helder waar de marine is gevestigd. Ook horen we initiatiefneemster van het monument Thilly Faas – Soumeru en de kunstenaar Peter Jonas. Van de derde generatie vertellen Guinnevere Faas en Jay Siahainenia over het belang van het monument.

De Molukse Kerk Gethsémané is het Molukse Monument van de Groningse gemeente Hoogkerk. In deze podcast aflevering van de serie over Molukse monumenten in Nederland, neemt verslaggever Sam Jones ons mee naar een kerkdienst in dit monument. Hij krijgt een rondleiding door het gebouw van Harry Hallatu en ze komen onder andere ook zijn vrouw Els Hallatu tegen en de dominee. Ouderen, jongeren en zelfs kinderen hebben belang bij dit monument en hebben er een band mee. Een band uit het verleden, strijd en verdeeldheid, maar hoopvolle perspectieven. Ook Nederlandse buurtgenoten komt onze podcastmaker tegen. Met Tea Brachwitz-Kempa van de stichting Gethsémané wandelen we om het kerkgebouw heen. Ze heeft tot slot nog een opmerkelijke wens.

Ale Rasa Beta Rasa; Ik voel wat jij voelt, dat staat op het Molukse monument in Breda. In deze aflevering van de podcast serie van de Stichting Bunga Tandjung neemt verslaggever Sam Jones je mee naar een bijzonder Molukse monument. Hij praat met initiatiefnemer Eli Matitahatiwen, de ontwerper Bart Belonje en met twee jongeren Amanda Lekahena en Chelsea Manuhutu. Ook komt hij oom Richard en tante Betty Makatita tegen en andere toevallige passanten.

Met het monument in Nijverdal start stichting Bunga Tandjung met deze podcastserie over Molukse monumenten in Nederland. In deze eerste podcast neemt Guido Spring u mee en maakt u kennis met de initiatiefnemer van het monument Izaac Latupeirissa en zijn broer Wim die het begin ook heeft meegemaakt. 

Ontwerpster Lidwien Rouweler vertelt in haar atelier over het ontwerp. Van de derde generatie  komen Stella Kaya en Silva Huwae aan het woord over wat voor henzelf de betekenis is van het Molukse monument in Nijverdal.