Vroeg!

In India gingen de afgelopen weken miljoenen mensen de straat op, van Gen Z tot leden van de oppositie... en dat heeft alles te maken met hun recht om te stemmen. De kiescommissie van het land heeft flink huis gehouden, en daarmee zijn 130 miljoen mensen uit het kiesregister verdwenen. 

Wat is er aan de hand in de grootste democratie ter wereld?

Jan praat erover met Carolien Stolte, historicus en Indiakenner verbonden aan de Universiteit Leiden!

Zondagmiddag werd het vierde Rode Lijn protest gehouden in Amsterdam. Meer dan 150 organisaties en honderdduizenden mensen lieten weten: Nederland mag niet bijdragen aan de genocide en illegale bezetting van Israël in Palestina. Vooraan de lijn liep onder andere Pim Kraan, CEO van Save the Children Nederland. Zij komen op voor kinderen wiens rechten worden geschonden. Emma van den Berg gaat in gesprek met Pim over de demonstraties, de situatie in de Palestijnse gebieden, en hoop.

Op 27 oktober stemden bijna 5,7 miljoen Israëliërs, en de Arabische partijen haalden met 19 zetels een record.

Israël noemt zichzelf de enige democratie in het Midden-Oosten. Maar wie mag er eigenlijk meedoen aan die democratie? Moeten we het over de uitslag hebben of over de staat van de Israëlische democratie?

Ik ga erover praten met Hilla Dayan, politiek socioloog en docent aan de Amsterdam University College, en journaliste Rinke Verkerk.

Is de manosphere even schadelijk voor onze gezondheid als roken? Als het aan onderzoekers in het Verenigd Koninkrijk ligt, wel. Zij zeggen: de manosphere moet door de overheid worden beschouwd als een volksgezondheidkwestie. Kan deze aanpak een verschil maken?

Vorige week publiceerden Britse onderzoekers een rapport, met hierin een opvallend advies: Beschouw de manosphere en online misogynie als een volksgezondheidkwestie, alleen dan kan het probleem aangepakt worden. Betekent dit rapport een doorbraak? Welke concrete oplossingen zijn er? En zouden we dit ook in Nederland kunnen toepassen?

Te gast: Javier Koole, onderzoeker naar gendergerelateerd geweld bij Rutgers.

De voorspelde blue wave lijkt aangespoeld, in het Huis van Afgevaardigden stevenen de Democraten af op een flinke overwinning, en ook in de Senaat lijkt het erop dat de Democraten een meerderheid krijgen. 

Het komende uur hebben we het hier over de midterms!

Daarvoor spreekt Jan deze ochtend met Alexander Dommerholt, buitenlandjournalist bij het Nederlands Dagblad!

6,3 miljard dollar, dat is het bedrag dat cryptobeurs Binance uit hun kluis zag verdwijnen vorige week. De FBI wees de Noord-Koreaanse Lazarus Group aan als verantwoordelijk voor deze recordroof. Hoe krijgen criminelen toegang tot al dat digitale geld?

We bespreken het met Rick Harmsen, cryptospecialist bij DataExpert.

ECB-president Christine Lagarde zwaait eerder af dan gedacht. Dat versnelt het proces om een opvolger te zoeken in een toch al bijzondere tijd in Europa:

Zo loopt de Franse staatsschuld steeds meer op, de gasprijzen blijven stijgen, en ook de inflatie op ons continent trekt aan.

Genoeg te doen dus bij die Europese Centrale Bank... Maar hoe belangrijk is de functie van de ECB-president? Wat laat Lagarde achter? En wie staan er te trappelen om haar op te volgen?

Jan praat erover met Thijs Knaap, Hoofdeconoom bij APG Asset Management!

Dieren spelen al lange tijd een rol in het leven mensen, denk aan het gif van slangen dat werd gebruikt om de vijand te vergiftigen, maar denk ook aan hulphonden bij ziektes. De nieuwste ontwikkelingen van genetische modificatie bieden daardoor mogelijkheden, maar dat komt niet zonder risico's.

Wat zijn de risico's van het ontwikkelen van genetisch gemodificeerde militaire honden? En wat zijn positieve ontwikkelingen op het gebied van genetische modificatie?

Ik ga erover praten met dierenarts Joris Wijnker, en Diederik Burgersdijk, Universitair docent Literatuur en Geschiedenis.

Vandaag begint de conferentie Sounding Dutch Coloniality, onderzoekers en muzikanten komen samen om te onderzoeken hoe muziek, geluid en stilte verbonden zijn met het Nederlandse koloniale verleden én met de samenleving van nu.

Maar hoe klinkt kolonialisme door in de muziek? Hoe kan muziek een manier zijn om deze  geschiedenis door te geven, maar ook om ons tegen die geschiedenis te verzetten? En wat moet er veranderen om de verhalen achter die muziek beter te horen en te begrijpen?

Te gast: Grazziëlla Hunsell Rivero, zangeres en directeur ZOJazz Stage, en Floris Schuiling, universitair docent Muziekwetenschappen.

Onlangs besloot de EMA, het Europees Geneesmiddelenbureau, dat het Antoni van Leeuwenhoek-ziekenhuis een door hen zelf ontwikkelde kankertherapie niet op de markt mag brengen.

De reden: het onderzoek was niet goed onderbouwd. Maar dit hele proces, van een ziekenhuis dat een medicijn op de markt wil brengen, is uniek. Is hier sprake van een doorbraak in wie er medicijnen maakt? Wat betekent deze afwijzing? En hoe werkt die medicijnenmarkt überhaupt?

Jan praat erover met Wouter Boon, hoogleraar Innovatie en Transitiestudies aan de Universiteit Utrecht!

Geschiedenis bestaat uit verhalen, feiten uit bronnen en getuigenissen. En wil je die geschiedenis navertellen, dan is het belangrijk dat die bronnen blijven bestaan. Dat had UNESCO al door in 1980, toen ze op deze dag, de ‘Werelddag voor Audiovisueel Erfgoed’ in het leven riepen. 

Maar hoe doe je dat nou goed, het archiveren van beeld en geluid? En wat bewaar je wel, en wat niet?

Daar praat Jan over met conservator Bas Agterberg van, hoe kan het ook anders, Beeld en Geluid!

Van laptops en smartphones tot kruisraketten, overal zitten chips in. En voor de productie van de meest geavanceerde chips speelt één Nederlands bedrijf een sleutelrol: ASML. Hoe groeide een bedrijf uit het Brabantse Veldhoven uit tot een van de machtigste technologiebedrijven ter wereld? 

Techjournalist Maxim van Mil en programmamaker Daniël Mol van BNR Nieuwsradio maakten de podcast ‘Ons ASML’, waarvoor ze twee jaar lang in de wereld van de chipmachinemaker doken. Emma van den Berg gaat met hen in gesprek.

Het is bijna niet meer weg te denken: seksspeeltjes, en dan vooral de Satisfyer. Ze duiken op op sociale media, in de kerstboom als ornament en zelfs op de shirts van een voormalig eredivisieclub. Ze worden steeds vaker gepresenteerd als onderdeel van een gezond seksleven. De belofte is groots: een seksspeeltje helpt je niet alleen aan plezier, maar ook om jezelf te ontdekken, je lichaam beter te leren kennen en jezelf seksueel te ontplooien.

Religiewetenschapper Indy Booij viel op hoe sexual wellness brands hun producten aan de man, maar toch ook de vrouw brengen onder het mom van ‘heilig’, ‘helend’ en ‘ontwaken’. 

Wat heeft de verkoop van seksspeeltjes met religie te maken? En als we denken dat we seksueel steeds vrijer worden, welke normen bepalen dan eigenlijk wat goede seks is?

Dat ga ik bespreken met Indy Booij, Promovendus in religiewetenschappen aan de Universiteit Utrecht.

Half november moet de Tweede Kamer stemmen over het belastingplan, het pakket aan belastingwetgeving voor komend jaar. Dit plan moet functioneren in ons huidige belastingsysteem.

Maarja, dat systeem stamt uit 2001. Is dit nog wel in deze tijd? En hoe hervorm je zo'n belastingsysteem? 

Jan praat erover met Keetie Jakma, expert belastingbeleid bij PwC!

De komende twee weken vindt in Jerevan, de hoofdstad van Armenië, de VN-top over biodiversiteit plaats. Bijna 200 landen komen samen om te bespreken hoe het ervoor staat met de biodiversiteit wereldwijd.

Maar hoe gaat het met de biodiversiteit? Waar hebben we het eigenlijk over als we over biodiversiteit praten?  En hoe kunnen internationale afspraken worden vertaald naar concrete maatregelen?

Daarover spreekt Jan met Jelle Behagel, universitair hoofddocent natuurbeleid aan Wageningen Universiteit, die momenteel in Jerevan is, en Theo van der Sluis, landschapsecoloog bij Wageningen Environmental Research.

De Amerikaanse president Trump heeft gezegd niet van plan te zijn om Iran opnieuw te zullen aanvallen vóór de tussentijdse verkiezingen op 3 november, liet hij begin oktober weten op zijn eigen platform Truth Social. Maar wat is zo'n belofte waard? En wat zal er daarna gebeuren? En bovenal, wat betekent dit voor de mensen die in het land wonen?

Ik ga erover praten met Yaghoub Sharhani, journalist bij De Groene Amsterdammer, en met Matin Abbasi, gemeenteraadslid voor PRO Haarlem.

Precies een jaar geleden werd op klaarlichte dag het Louvre beroofd. De Mona Lisa lieten de dieven links liggen, want ze kwamen voor wat heel anders - het waren juwelen, waaronder een ketting die Napoleon aan zijn vrouw gaf, waar ze het op gemunt hadden. Een jaar later zijn de daders nog steeds niet gepakt en uit een recent verschenen rapport van Interpol blijkt dat het aantal kunstroven in musea in Europa is toegenomen. En ook wat er geroofd wordt, verandert.

Emma van den Berg duikt in de wereld van de kunstroof met Naomi Oosterman, gepromoveerd op kunst- en erfgoedcriminaliteit.

Een marathon lopen, een Ironman voltooien of je sportprestaties delen op Strava: voor steeds meer mensen is sport meer dan alleen bewegen. Het kan een manier zijn om jezelf uit te dagen, je grenzen te verleggen of zelfs te laten zien wie je bent. Sociale media spelen daarin een rol, met beelden van indrukwekkende prestaties en sportieve levensstijlen die anderen inspireren maar ook de lat steeds hoger kunnen leggen.

Tegelijkertijd zijn die sportieve uitdagingen niet voor iedereen weggelegd. Inschrijvingen en materiaal kosten steeds meer geld, en hoe gezond is het eigenlijk om je lichaam tot het uiterste te drijven?

Ik praat erover met Tino Claessens, sportpsycholoog, en Kirsten Peters, die zelf een Ironman heeft voltooid.

Er verschijnen ieder jaar talloze nieuwe boeken, maar ook de literatuur uit het interbellum, de periode tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog, krijgt opnieuw aandacht. Boeken van schrijvers als Joseph Roth, Stefan Zweig en Thomas Mann worden heruitgegeven en gelezen door een nieuwe generatie.

Maar waarom lezen we deze schrijvers juist nu opnieuw? En wat kunnen we leren van hun werk? Wat zegt dat over onze huidige tijd?

Dat bespreek ik deze ochtend met Els Snick, literatuurwetenschapper en docent  aan de universiteit van Gent en vertaler van 'Hakenkruisen in knoopsgat'.

Inmenging, spionage, hybride oorlogsaanvallen... Wie het nieuws volgt kan niet om deze thema's heen. En ook in politiek Den Haag staat het op de agenda.

Vandaag vindt in de Tweede Kamer het commissiedebat ongewenste buitenlandse inmenging plaats. 

Wat wordt daar besproken? Hoe ziet ongewenste buitenlandse inmenging eruit? En wat kan je er tegen doen?

Jan's gast deze ochtend: Rowin Jansen, Universitair docent nationaal veiligheidsrecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Bijna dertig jaar lang bleef het een van de grootste mysteries uit de hiphopgeschiedenis: wie zat er achter de moord op Tupac Shakur? De rapper werd in 1996, op 25-jarige leeftijd, doodgeschoten in Las Vegas. Nu is er eindelijk een veroordeling. Voormalig bendelid Duane ‘Keffe D’ Davis is schuldig bevonden aan het organiseren van de moord en hoort vandaag zijn straf.

Tupac was veel meer dan een rapper. Hij was ook acteur en activist, die met zijn muziek racisme, armoede en ongelijkheid aankaartte. Ook jongeren die hem nooit hebben meegemaakt, luisteren vandaag nog naar zijn muziek.

Waarom groeide Tupac uit tot zo’n icoon? Wat weten we bijna dertig jaar later écht over zijn dood? En verandert deze veroordeling iets aan het verhaal dat rond hem is ontstaan?

Te gast: post-doctoraal onderzoeker Kim Dankoor.

Het is al weken onrustig in Frankrijk. Scholieren en studenten gaan de straat op om te protesteren tegen het onderwijssysteem dat aan alle kanten piept en kraakt: van overvolle klaslokalen, een tekort aan leraren tot aan vervallen lesgebouwen. De intensiteit van de protesten lijkt nog niet af te nemen en escalaties en geweld worden niet geschuwd. En wie wat van Frankrijk weet, weet dat protesteren daar niet vreemd is.

Maar hoe is dat ooit zo ontstaan? Om dat uit te zoeken, duikt Emma van den Berg dit uur in de Franse protesthistorie met Niek Pas, historicus aan de Universiteit van Amsterdam.

Een staande ovatie, kaskrakers maken, en de ene na de andere Oscar binnenslepen voor je werk. Dat is de grote droom van veel filmmakers. Maar, je moet natuurlijk ergens beginnen. Je eerste productie en premiere kunnen een belangrijke stap zijn voor je verdere carrière.

Maar hoe gaat de selectie van zo'n filmfestival in z'n werk? En hoe belangrijk zijn dit soort festivals voor jonge makers?

Ik ga erover praten met Jetske Breedeveld, programmeur bij LIFF, en Thom Lunshof, regisseur van 'De eerste zone'.

Aanstaande zaterdag vindt er in Amsterdam een landelijk woonprotest plaats met het motto: 'Huizen voor mensen, niet voor winst’. Maar ook in andere delen van de wereld is de wooncrisis een hot topic.

Zo kondigde de Spaanse premier Sanchez aan de verkiezingen te vervroegen, als gevolg van de woningcrisis die ook dat land treft.

Hoe zit de wooncrisis in andere landen eruit? En wat zouden we daar van kunnen leren? 

Ik ga erover praten met Hans Koster, professor Stedelijke economie en vastgoed aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Vandaag is de Nederlandse premiere van de musical & Juliet, waarin het verhaal van Romeo en Julia een heel andere wending krijgt. Ze sterft niet in de armen van Romeo, maar besluit haar eigen leven te leiden.

Hoe werkt Shakespeare door in onze tijd? Waarom is zijn taal nog steeds zo bijzonder? En wat zegt de manier waarop wij Shakespeare vandaag bewerken eigenlijk over ónze tijd?

Te gast: docent Literatuurgeschiedenis Liesje Schreuders en hoogleraar Engelse literatuur Kristine Johanson.

"The World Needs More Space, dat kan je interpreteren als een uitbreiding van de activiteiten van de mens in de ruimte. Maar wat gaat dat effectief betekenen? Zullen er steeds meer mensen voor een lange periode verblijven in de ruimte? En wat gaan ze daar dan doen? Wonen, werken, landbouw bedrijven of moeten we denken aan militaire activiteiten?

Jan praat erover met onderzoeker ruimtelandbouw Wieger Wamelink, en aan de lijn Frans von der Dunk, hoogleraar ruimterecht aan de Universiteit van Nebraska.

Wanneer vinden we iets rechtvaardig? Dat lijkt een simpele vraag, totdat je ermee naar de rechtszaal gaat. Want wat eerlijk voelt, is niet altijd hetzelfde als wat juridisch juist is.

Voormalig rechter Aisha Dutrieux schreef het boek 'Dit is niet rechtvaardig', waarin ze aan de hand van twaalf bekende Nerderlandse rechtszaken laat zien hoe rechters tot hun oordeel komen en waarom dat oordeel soms heel anders kan zijn dan wat wij als samenleving verwachten

Brazilië maakt zich op voor de presidentsverkiezingen van zondag. Huidig president Lula da Silva neemt het op tegen onder anderen Flávio Bolsonaro, de zoon van oud-president Jair Bolsonaro. Een verkiezing in een land waar de politieke tegenstellingen diep zijn. Waar komt die verdeeldheid vandaan? Wat typeert de belangrijkste spelers in deze verkiezingsstrijd? En wat staat er voor Brazilië op het spel?

Daarover spreken we met Kees Koonings, emeritus hoogleraar Braziliaanse Studies, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, het CEDLA en de Universiteit Utrecht.

Vandaag begint de kinderboekenweek. Een week waarin kinderen worden aangemoedigd om boeken open te slaan, verhalen te lezen en vooral: plezier te hebben in lezen.

Maar ondertussen komt uit recent internationaal PISA onderzoek naar voren dat de leesvaardigheid onder Nederlandse jongeren afneemt. Maar wat betekent dat eigenlijk?  Kunnen kinderen straks geen boek meer lezen? En is er daadwerkelijk sprake van een leescrisis?

Jan praat erover met kinderboekenschrijver en leraar Barend Last en directeur van de landelijke stichting voorleesexpress Annet Stegeman.