Vroeg!

De komende twee weken vindt in Jerevan, de hoofdstad van Armenië, de VN-top over biodiversiteit plaats. Bijna 200 landen komen samen om te bespreken hoe het ervoor staat met de biodiversiteit wereldwijd.

Maar hoe gaat het met de biodiversiteit? Waar hebben we het eigenlijk over als we over biodiversiteit praten?  En hoe kunnen internationale afspraken worden vertaald naar concrete maatregelen?

Daarover spreekt Jan met Jelle Behagel, universitair hoofddocent natuurbeleid aan Wageningen Universiteit, die momenteel in Jerevan is, en Theo van der Sluis, landschapsecoloog bij Wageningen Environmental Research.

De Amerikaanse president Trump heeft gezegd niet van plan te zijn om Iran opnieuw te zullen aanvallen vóór de tussentijdse verkiezingen op 3 november, liet hij begin oktober weten op zijn eigen platform Truth Social. Maar wat is zo'n belofte waard? En wat zal er daarna gebeuren? En bovenal, wat betekent dit voor de mensen die in het land wonen?

Ik ga erover praten met Yaghoub Sharhani, journalist bij De Groene Amsterdammer, en met Matin Abbasi, gemeenteraadslid voor PRO Haarlem.

Precies een jaar geleden werd op klaarlichte dag het Louvre beroofd. De Mona Lisa lieten de dieven links liggen, want ze kwamen voor wat heel anders - het waren juwelen, waaronder een ketting die Napoleon aan zijn vrouw gaf, waar ze het op gemunt hadden. Een jaar later zijn de daders nog steeds niet gepakt en uit een recent verschenen rapport van Interpol blijkt dat het aantal kunstroven in musea in Europa is toegenomen. En ook wat er geroofd wordt, verandert.

Emma van den Berg duikt in de wereld van de kunstroof met Naomi Oosterman, gepromoveerd op kunst- en erfgoedcriminaliteit.

Een marathon lopen, een Ironman voltooien of je sportprestaties delen op Strava: voor steeds meer mensen is sport meer dan alleen bewegen. Het kan een manier zijn om jezelf uit te dagen, je grenzen te verleggen of zelfs te laten zien wie je bent. Sociale media spelen daarin een rol, met beelden van indrukwekkende prestaties en sportieve levensstijlen die anderen inspireren maar ook de lat steeds hoger kunnen leggen.

Tegelijkertijd zijn die sportieve uitdagingen niet voor iedereen weggelegd. Inschrijvingen en materiaal kosten steeds meer geld, en hoe gezond is het eigenlijk om je lichaam tot het uiterste te drijven?

Ik praat erover met Tino Claessens, sportpsycholoog, en Kirsten Peters, die zelf een Ironman heeft voltooid.

Er verschijnen ieder jaar talloze nieuwe boeken, maar ook de literatuur uit het interbellum, de periode tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog, krijgt opnieuw aandacht. Boeken van schrijvers als Joseph Roth, Stefan Zweig en Thomas Mann worden heruitgegeven en gelezen door een nieuwe generatie.

Maar waarom lezen we deze schrijvers juist nu opnieuw? En wat kunnen we leren van hun werk? Wat zegt dat over onze huidige tijd?

Dat bespreek ik deze ochtend met Els Snick, literatuurwetenschapper en docent  aan de universiteit van Gent en vertaler van 'Hakenkruisen in knoopsgat'.

Inmenging, spionage, hybride oorlogsaanvallen... Wie het nieuws volgt kan niet om deze thema's heen. En ook in politiek Den Haag staat het op de agenda.

Vandaag vindt in de Tweede Kamer het commissiedebat ongewenste buitenlandse inmenging plaats. 

Wat wordt daar besproken? Hoe ziet ongewenste buitenlandse inmenging eruit? En wat kan je er tegen doen?

Jan's gast deze ochtend: Rowin Jansen, Universitair docent nationaal veiligheidsrecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Bijna dertig jaar lang bleef het een van de grootste mysteries uit de hiphopgeschiedenis: wie zat er achter de moord op Tupac Shakur? De rapper werd in 1996, op 25-jarige leeftijd, doodgeschoten in Las Vegas. Nu is er eindelijk een veroordeling. Voormalig bendelid Duane ‘Keffe D’ Davis is schuldig bevonden aan het organiseren van de moord en hoort vandaag zijn straf.

Tupac was veel meer dan een rapper. Hij was ook acteur en activist, die met zijn muziek racisme, armoede en ongelijkheid aankaartte. Ook jongeren die hem nooit hebben meegemaakt, luisteren vandaag nog naar zijn muziek.

Waarom groeide Tupac uit tot zo’n icoon? Wat weten we bijna dertig jaar later écht over zijn dood? En verandert deze veroordeling iets aan het verhaal dat rond hem is ontstaan?

Te gast: post-doctoraal onderzoeker Kim Dankoor.

Het is al weken onrustig in Frankrijk. Scholieren en studenten gaan de straat op om te protesteren tegen het onderwijssysteem dat aan alle kanten piept en kraakt: van overvolle klaslokalen, een tekort aan leraren tot aan vervallen lesgebouwen. De intensiteit van de protesten lijkt nog niet af te nemen en escalaties en geweld worden niet geschuwd. En wie wat van Frankrijk weet, weet dat protesteren daar niet vreemd is.

Maar hoe is dat ooit zo ontstaan? Om dat uit te zoeken, duikt Emma van den Berg dit uur in de Franse protesthistorie met Niek Pas, historicus aan de Universiteit van Amsterdam.

Een staande ovatie, kaskrakers maken, en de ene na de andere Oscar binnenslepen voor je werk. Dat is de grote droom van veel filmmakers. Maar, je moet natuurlijk ergens beginnen. Je eerste productie en premiere kunnen een belangrijke stap zijn voor je verdere carrière.

Maar hoe gaat de selectie van zo'n filmfestival in z'n werk? En hoe belangrijk zijn dit soort festivals voor jonge makers?

Ik ga erover praten met Jetske Breedeveld, programmeur bij LIFF, en Thom Lunshof, regisseur van 'De eerste zone'.

Aanstaande zaterdag vindt er in Amsterdam een landelijk woonprotest plaats met het motto: 'Huizen voor mensen, niet voor winst’. Maar ook in andere delen van de wereld is de wooncrisis een hot topic.

Zo kondigde de Spaanse premier Sanchez aan de verkiezingen te vervroegen, als gevolg van de woningcrisis die ook dat land treft.

Hoe zit de wooncrisis in andere landen eruit? En wat zouden we daar van kunnen leren? 

Ik ga erover praten met Hans Koster, professor Stedelijke economie en vastgoed aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Vandaag is de Nederlandse premiere van de musical & Juliet, waarin het verhaal van Romeo en Julia een heel andere wending krijgt. Ze sterft niet in de armen van Romeo, maar besluit haar eigen leven te leiden.

Hoe werkt Shakespeare door in onze tijd? Waarom is zijn taal nog steeds zo bijzonder? En wat zegt de manier waarop wij Shakespeare vandaag bewerken eigenlijk over ónze tijd?

Te gast: docent Literatuurgeschiedenis Liesje Schreuders en hoogleraar Engelse literatuur Kristine Johanson.

"The World Needs More Space, dat kan je interpreteren als een uitbreiding van de activiteiten van de mens in de ruimte. Maar wat gaat dat effectief betekenen? Zullen er steeds meer mensen voor een lange periode verblijven in de ruimte? En wat gaan ze daar dan doen? Wonen, werken, landbouw bedrijven of moeten we denken aan militaire activiteiten?

Jan praat erover met onderzoeker ruimtelandbouw Wieger Wamelink, en aan de lijn Frans von der Dunk, hoogleraar ruimterecht aan de Universiteit van Nebraska.

Wanneer vinden we iets rechtvaardig? Dat lijkt een simpele vraag, totdat je ermee naar de rechtszaal gaat. Want wat eerlijk voelt, is niet altijd hetzelfde als wat juridisch juist is.

Voormalig rechter Aisha Dutrieux schreef het boek 'Dit is niet rechtvaardig', waarin ze aan de hand van twaalf bekende Nerderlandse rechtszaken laat zien hoe rechters tot hun oordeel komen en waarom dat oordeel soms heel anders kan zijn dan wat wij als samenleving verwachten

Brazilië maakt zich op voor de presidentsverkiezingen van zondag. Huidig president Lula da Silva neemt het op tegen onder anderen Flávio Bolsonaro, de zoon van oud-president Jair Bolsonaro. Een verkiezing in een land waar de politieke tegenstellingen diep zijn. Waar komt die verdeeldheid vandaan? Wat typeert de belangrijkste spelers in deze verkiezingsstrijd? En wat staat er voor Brazilië op het spel?

Daarover spreken we met Kees Koonings, emeritus hoogleraar Braziliaanse Studies, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, het CEDLA en de Universiteit Utrecht.

Vandaag begint de kinderboekenweek. Een week waarin kinderen worden aangemoedigd om boeken open te slaan, verhalen te lezen en vooral: plezier te hebben in lezen.

Maar ondertussen komt uit recent internationaal PISA onderzoek naar voren dat de leesvaardigheid onder Nederlandse jongeren afneemt. Maar wat betekent dat eigenlijk?  Kunnen kinderen straks geen boek meer lezen? En is er daadwerkelijk sprake van een leescrisis?

Jan praat erover met kinderboekenschrijver en leraar Barend Last en directeur van de landelijke stichting voorleesexpress Annet Stegeman.

De 100 Dagen-series van regisseur Katinka de Maar zijn een groot succes. Hierin schijnt ze licht op plekken waar normaal niet veel mensen binnenkijken. Serie één, 100 Dagen Voor de Klas, zorgde er zelfs voor dat meer mensen het docentschap overwogen. In haar nieuwste serie duikt ze in de gehandicaptenzorg, een plek waar de gemiddelde mens zijn ogen voor sluit.

Hoe neem je een kijker mee in een wereld die hen vreemd is? Hoe laat je de allerkwetsbaarsten van de samenleving zien op een manier die hen eer aan doet?

Jan van Poppel gaat in gesprek met Katinka de Maar!

Greenpeace biedt vandaag een petitie aan in de Tweede Kamer. Ze hebben een duidelijke boodschap: belast de extra winsten van oliebedrijven die ontstaan door de oorlog in het Midden-Oosten.

Waar komt die overwinst precies vandaan? Kun je die extra winst überhaupt belasten? En merken wij als consument de gevolgen van geo-politieke verhoudingen direct aan de pomp?

Daarover praat Bemshi de Visser met energie- en olie-expert Ronald de Zoete en hoogleraar Fiscale Economie Ruud van den Dool.

De regen van september brengt voorlopig weinig verlichting: Rijkswaterstaat meldt dat het herstel van de grondwaterstanden traag verloopt en de rivierafvoeren uitzonderlijk laag blijven. Dat zet ook de kwaliteit van onze rivieren onder druk.

Gisteren was het Wereld Rivierendag, een dag waarop wereldwijd aandacht wordt gevraagd voor het belang van schoon zoetwater en goed waterbeheer. Maar hoe staat het er nu écht voor met onze eigen rivieren? Hoe schoon zijn onze rivieren? En kunnen we er ooit weer rechtstreeks uit drinken? 

Daarover praat Ruben met holistisch ecoloog en oprichter van Drinkable Rivers Li An Phoa!

In Ethiopië laait de strijd tussen de federale regering en rebellen groepen opnieuw op, nadat in 2022 een bloederige burgeroorlog ten einde kwam. En in de rest van de Hoorn van Afrika verschuiven geopolitieke machtsverhouding.

In Ethiopie hebben 7 rebellen groepen de krachten verenigd en een vliegveld bezet. Valt een burgeroorlog in het land nog te voorkomen?

Hoe ziet het geopolitieke speelveld eruit, hoe voorkomen we verdere escalatie van het geweld en welke rol ligt daarin voor de EU?

In deze aflevering gaat Bemshi de visser in gesprek met hoogleraar Internationale Betrekkingen Mirjam van Reisen!

De Verenigde Staten en China gaan deze week met elkaar in gesprek over de veiligheidsrisicio's van AI. Tegelijkertijd slaan de topmannen van grote AI bedrijven als OpenAI en Anthropic alarm: de ontwikkeling van AI gaat te snel en zou nog weleens levensgevaarlijk kunnen worden. Vanuit verschillende hoeken komt dus een duidelijk geluid: we moeten meer aandacht hebben voor de risico's van kunstmatige intelligentie.

Als zelfs de bazen van de grootste AI-bedrijven ter wereld de noodklok luiden, waarom wordt de ontwikkeling van AI dan niet stopgezet? En dreigen wij de controle over deze technologie helemaal te verliezen? Of zit het toch anders? 

Daarover praat Jan met buitenlandjournalist van De Standaard Roeland Termote die zich heeft gespecialiseerd in AI!

Slaapzalen voor zeventig mensen zonder privacy, piepkleine hutten op een boot zonder frisse lucht of daglicht, smerige toiletten, geen speelruimte en nauwelijks toegang tot onderwijs. Zo ziet het leven eruit voor duizenden kinderen in de asielnoodopvang. Hotels, schepen en evenementenhallen waren ooit bedoeld als tijdelijke oplossing. Maar inmiddels verblijven kinderen er soms jarenlang.

De Onderzoeksraad voor Veiligheid concludeert nu dat zo’n 7000 kinderen structureel worden blootgesteld aan onveilige omstandigheden. Waarom lukt het maar niet om de noodopvang af te bouwen? En gaat er na dit rapport dan eindelijk iets veranderen?

Jan praat hierover met Julia Verheul, politiek adviseur bij mensen- en kinderrechtenorganisatie Save the Children!

De al bijna drie jaar durende genocide in Gaza zorgt voor veel onrust en verdriet. Niet alleen verliezen veel Palestijnen hun dierbaren, maar ook worden ze verjaagd van het land waar ze hun culturele band mee hebben. Hoe blijven de Palestijnen strijdbaar en houden zij hun cultuur in leven? En hoe ziet die cultuur eruit?

Pieter Dronkers, universitair docent en onderzoeker zorgethiek, schreef hier een boek over dat eind vorige week uitkwam. Het heet "De stille strijd om Jeruzalem", en het is gevuld met verhalen en inzichten die hij op deed in de Palestijnse wijken van Jeruzalem. Dana Rentenaar is politicoloog. Ze is geboren in Palestina, heeft er op verschillende momenten in haar leven gewoond en een groot deel van haar familie - waaronder haar ouders - woont nog altijd in oost-Jeruzalem. Met deze twee gasten gaan we in gesprek over de Palestijnse cultuur en verzet.

Metershoge wolkenkrabbers, een luxe villa of dat ene nieuwe stadhuis waar je hele dorp een mening over heeft. Architectuur is overal om ons heen. Maar is het alleen maar bouwen, bouwen, bouwen? Vandaag start de Internationale Architectuur Biënnale in Rotterdam, met als thema Systems of Support. Wat betekent dat, en welke rol speelt architectuur in een samenleving waar de systemen piepen en kraken? Philo Boss praat erover met architect en stedenbouwkundige Wouter Veldhuis en met Saskia van Stein, directeur van de Biënnale.

Verwacht wordt dat morgen de VN-Veiligheidsraad een derde informele stemming houdt om te peilen wie de mogelijke opvolger gaat worden van VN-secretaris-generaal António Guterres. De Portugees treedt namelijk op 31 december na twee termijnen af, en zijn opvolger begint meteen al de dag erna.

Maar, wat doet zo'n Secretaris-Generaal? Hoeveel macht en invloed heeft hij of zij, en wat voor type leider heeft de VN nodig?

Over dat alles en meer praat Jan deze ochtend met Tom Buitelaar, universitair docent War, Peace and Justice aan de Universiteit Leiden!

Vandaag volgt in Den Haag een uitspraak in het Kosovotribunaal. Terecht staat oud-bevelhebber van het Kosovo Bevrijdingsleger en oud-president Hashim Thaçi.

Maar is met zo’n uitspraak de zaak dan ook echt afgerond? En hoe gaat de Europese Unie om met de verheerlijking van oorlogsmisdadigers uit de Westelijke balkan? 

Jan praat erover met universitair docent Niké Wentholt, die onderzoek doet naar de Westelijke Balkan!

Vandaag worden de belangrijkste plannen van de regering voor het komende jaar gepresenteerd. Zo komen de begrotingen van onder andere Onderwijs, Defensie en Volksgezondheid aan bod. Grote en belangrijke onderwerpen. Maar onze Rijksbegroting heeft ook wat sluitposten, en daar gaan wij vandaag in duiken!

Een van de belangrijkste sluitposten is volgens mijn gast het gemeentefonds. Daar praat Jan over met Michiel van der Eng, financieel specialist bij Periklesinstituut.

Vooral in het westen van Jemen is het al ruim een week onrustig en wordt er hard gevochten. En dat is niet helemaal toevallig. Want aan de westkust, aan een belangrijke zeestraat, ligt de strategisch interessante havenstad Mokka. Eind vorige week namen de Houthi's deze belangrijke stad in, en dat is de grootste verschuiving van de frontlinie in de 4 jaar sinds het staakt-het-vuren werd gesloten. Waarom gebeurt dit nu? En wat betekent dit voor de mensen in Jemen? We praten erover met Marina de Regt, Jemen-deskundige en antropoloog verbonden aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Op 11 september 2001 vlogen twee vliegtuigen de Twin Towers in New York City binnen. Een terroristische aanval die de wereld schokte. Wereldwijd staat men hier, 25 jaar later, bij stil. 

Een kwart eeuw na de aanslagen blijkt de impact ervan nog altijd voelbaar, ook voor de mensen die de aanslag niet meegemaakt hebben. De discriminatie van moslims en mensen met een arabische achtergrond, nam na 9/11 sterk toe en is voor velen nog steeds onderdeel van de dagelijkse realiteit.

Wat betekent 9/11 voor een generatie die nog niet geboren was toen het gebeurde?

Ik ga erover praten met docent burgerschap en schrijver Bilal Ben Abdelkarim!

Deze week verscheen een kritisch onderzoek van SOMO en MilieuDefensie naar de intentieverklaring van de Overheid en Tata Steel. Het rapport waarschuwt voor een subsidiefuik waardoor de rekening voor de staat kan oplopen tot 10,8 miljard euro, terwijl eerder nog werd gesproken over maximaal 2 miljard euro aan overheidssteun.

Dit roept de vraag op: hoe houdbaar is de productie van staal in Nederland nog? En als we Tata Steel wél in Nederland willen houden, hoe ziet een duurzame, toekomstbestendige en economisch gezonde staalindustrie er dan uit?

Daarover praat Jan met Boris Schellekens, onderzoeker Stichting Onderzoek bij Multinationale Ondernemingen, oftewel SOMO.