Wat Blijft is een radioprogramma en een podcast van Omroep HUMAN. In de podcastserie Wat blijft volgen we het spoor terug van recent overleden Nederlanders. Wat hebben zij écht betekend? Wat kunnen we leren van hun leven? En hoe leven zij voort?
In Wat blijft audiodoc van Human maakt filosoof en programmamaker Stine Jensen een aflevering over de Deense filosoof Søren Kierkegaard. Kierkegaard, behalve filosoof ook theoloog en cultuurcriticus, geldt als de wegbereider van het existentialisme. Belangrijk thema in zijn filosofie is het christelijk geloof, alhoewel hij constant ruzie had met de staatskerk, centraal in zijn denken is het begrip individuele vrijheid. Zijn persoonlijk leven zit vol onverklaarbare of op z'n minst eigenaardige gebeurtenissen en beslissingen. Zijn werk wordt nog steeds veel gelezen en is een leidraad voor veel mensen.
Stine Jensen praat in deze aflevering met:
*schrijver en Kierkegaard-kenner Geert Jan Blanken
*regisseur en filosoof Roos van Ees die als twintiger haar scriptie over hem schreef in dagboekvorm
*theatermaker Bo Tarenskeen, die Kierkegaards' inzichten, zoals de bekende stelling dat angst de duizeligheid van de vrijheid is, in zijn voorstellingen verwerkte.
Wat blijft audiodoc is een podcast van HUMAN en NPO Luister, deze aflevering staat vanaf zondag 2 augustus om 21 uur online op NPO Luister en is te horen in het tweede uur van Wat blijft radio op NPO Radio 1.
In Wat blijft audiodoc een aflevering over de Benedictijnse non, mystica en componist Hildegard von Bingen. Ze was een genie dat zich ontwikkelde op uiteenlopende gebieden: religie, kosmologie, wetenschappen, filosofie, compositie en muziekbeoefening, poëzie, plantkunde en taalkunde. Von Bingen is tot op de dag van vandaag immens populair, kreeg een plek in de popmuziek vanaf de jaren tachtig en heeft sinds haar heiligverklaring in 2012 wereldwijd een cultstatus verkregen.
Podcastmaker en journalist Floortje Smit reist af naar de abdij van Von Bingen in Rüdesheim en praat met:
*Jeroen Deploige, professor Middeleeuwse geschiedenis aan de Universiteit in Gent. Schreef het boek ‘In nomine femineo indocta’ over Hildegard von Bingen
*Hanna Rijken, theoloog, musicus en dirigent van de Hildegard Vrouwenschola
*schrijver Susan Smit, haar boek ‘Terug naar Hildegard’ verschijnt in oktober.
*Zuster Lydia Stritzl, van de Sint-Hildegardabdij in Eibingen bij Rüdesheim
Wat blijft audiodoc is een podcast van HUMAN en NPO Luister, deze aflevering staat vanaf zondag 26 juli om 21 uur online op NPO Luister en is te horen in het tweede uur van Wat blijft radio op NPO Radio 1.
Schrijver, journalist, columnist en activist Karin Spaink stond bekend als eigenzinnig en autonoom. Vanaf halverwege de jaren tachtig viel ze op door haar columns in het Parool, de Groene Amsterdammer, de Volkskrant en NRC waarin ze schreef over seksualiteit, feminisme, politiek en privacy. In 1986 werd bij haar de diagnose MS gesteld, wat ook een dankbaar onderwerp voor haar columns en boeken bleek; ze muntte het begrip 'de orenmaffia'. Later werd ze mede-oprichter en voorzitter van Bits of Freedom, de Nederlandse organisatie voor digitale burgerrechten, en eindredacteur bij Follow the Money, het platform voor onderzoeksjournalistiek. Haar gezondheid werd steeds brozer en begin mei koos ze voor euthanasie.
In Wat blijft audiodoc praat podcastmaker en journalist Botte Jellema met mensen die dichtbij haar stonden:
*Tanja van Bergen, vriendin en eindredacteur van haar stukken in het Parool *Eric Smit, vriend, onderzoeksjournalist en voormalig hoofdredacteur van Follow the money *Sjoera Nas, privacy-expert en voormalig medewerker en collega van Spaink bij Bits of freedom
Wat blijft audiodoc is een podcast van HUMAN en NPO Luister, deze aflevering staat vanaf zondag 19 juli om 21 uur online op NPO Luister en is te horen in het tweede uur van Wat blijft radio op NPO Radio 1
‘Elke oorlogscorrespondent moet alles lezen van Gellhorn. Ze is een monument’, aldus Geert Mak over de door hem bewonderde oorlogscorrespondent Martha Gellhorn. Gellhorn was de belangrijkste oorlogscorrespondent van de twintigste eeuw en stond bekend als onverschrokken. Ze deinsde niet terug voor gevaar, sterker nog: ze zocht de oorlogshaarden op om nauwgezet, kritisch maar ook sociaal betrokken verslag te doen van wat zij zelf zag en meemaakte. Ze was ooggetuige in de Spaanse Burgeroorlog, de politionele acties in Indonesië en de burgeroorlog in El Salvador. Cruciaal moment in haar leven was haar bezoek aan Dachau; het tekende haar voorgoed. Ze had een stormachtige verhouding en huwelijk met de beroemde Amerikaanse schrijver Ernest Hemingway. Presentator en podcastmaker Nathan de Vries praat in deze aflevering met:
*schrijver en journalist Geert Mak. Hij schreef het voorwoord van de Nederlandse vertaling van ‘The Face of War’, een verzameling van de meest aangrijpende oorlogsreportages van Gellhorn.
*Xandra Schutte, hoofdredacteur van de Groene Amsterdammer en betrokken bij het onderzoek naar Gellhorns ‘De ogen van miljoenen’, een bundel persoonlijke brieven over oorlog, armoede, teleurstellingen in de liefde en haar frustratie over een beroep dat werd gedomineerd door mannen.
*Minka Nijhuis, oorlogsverslaggever die ook wel ‘de Gellhorn van de polder’ wordt genoemd.
*en schrijver en filosoof Alicja Gescinska, die in haar boek ‘Vrouwen in duistere tijden’ tien bijzondere vrouwen onder wie Martha Gellhorn portretteert.
Wat blijft audiodoc is een podcast van HUMAN en NPO Luister, deze aflevering staat vanaf zondag 12 juli om 21 uur online op NPO Luister en is te horen in het tweede uur van Wat blijft radio op NPO Radio 1.
Confucius was een Chinees politicus en filosoof tijdens de Zhou-dynastie; hij had en heeft enorme invloed op de Chinese beschaving. Zijn filosofie gaat niet zozeer uit van de traditionele standenmaatschappij, want in zijn leer krijgt iedereen in principe gelijke kansen. Kenmerkend voor Confucius is onder meer de relatie tussen kinderen en hun ouders; kinderen dienen respect te hebben en tonen voor hun ouders en hen te gehoorzamen. Die lijn trekt hij door naar de hele samenleving, een idee dat nog steeds domineert, ook bij Chinezen die hun thuisland hebben achtergelaten.
Journalist en podcastmaker Maarten Dallinga gaat in deze aflevering in gesprek met
*Paul van Els, sinoloog en docent China-studies aan de Universiteit Leiden. Hij doet onderzoek en is co-auteur van het boek ‘Confucius spreekt’, waarin uitspraken uit 'De gesprekken', de Bijbel van het confucianisme, in begrijpelijke taal worden uitgelegd.
*Willemijn van Noord, sinoloog en archeoloog en conservator van het Wereldmuseum. Zij is onder meer verantwoordelijk voor de nu lopende tentoonstelling Made in China in het Wereldmuseum Amsterdam, waar ook voorwerpen te zien zijn die raken aan het confucianisme.
*Xiaojun Zhang, oud-student van Paul van Els; zij voltooide China-studies aan de Universiteit Leiden. Ze heeft een Chinese achtergrond en haar opvoeding werd naar eigen zeggen sterk beïnvloed door Confucius en het confucianisme.
Wat blijft audiodoc is een podcast van HUMAN en NPO Luister, deze aflevering is vanaf zondag 5 juli om 21 uur online op NPO Luister en is te horen in het tweede uur van Wat blijft radio op NPO Radio 1.
In Wat blijft audiodoc volgt presentator en journalist Nathan de Vries het spoor terug van leider van de slavenopstand op Curaçao Tula. Tula leefde en werkte op plantage Kenepa ('Knip') aan de westkant van Curaçao en nam op 17 augustus 1795 het initiatief om het werk neer te leggen en vrijheid te bepleiten van hem en zijn lotgenoten. Dit betekende het begin van de grootste slavenopstand in de geschiedenis van de Nederlandse Antillen. Onder zijn leiding trokken zo'n tweeduizend tot slaaf gemaakten naar de hoofdstad Willemstad. Uiteindelijk werd Tula ter dood veroordeeld, gemarteld en geradbraakt. Lange tijd werd Tula weggezet als een oproerkraaier en misdadiger. Pas vanaf 1985 wordt de opstand op het eiland herdacht, Tula kreeg in 2010 eerherstel en in 2023 werd hij door de Nederlandse regering officieel gerehabiliteerd.
In deze aflevering praat Nathan de Vries met:
*Valika Smeulders, hoofd geschiedenis bij het Rijksmuseum Amsterdam en bijzonder hoogleraar Musea, erfgoed en religie aan Rijksuniversiteit Groningen. *zangeres Izaline Calister die o.a. zingt in het Papiaments; in haar werk speelt de geschiedenis van Curaçao een belangrijke rol en ze maakte een muziekvoorstelling over Tula en de afschaffing van de slavernij. *acteur en theatermaker Anton de Bies; hij speelde Tula in een speciale vertelvoorstelling. *en dichter en theatermaker Gershwin Bonevacia; hij schreef poëzie over Tula.
Wat blijft audiodoc is een podcast van HUMAN en NPOLuister, deze aflevering is vanaf zondag 28 juni om 21 uur online op NPO Luister en in het 2de uur van Wat blijft radio op NPO Radio 1.
Henriette Polak werd geboren met een zilveren lepel in de mond, aldus haar biograaf Pauline Micheels.Henriette Antoinette Schwarz wasdochter van de fabrikant Levi Schwarz en Rebecca Vles en gehuwd met jurist en filosoof Leo Polak. Leowerd al in 1941 vermoord in concentratiekamp Sachsenhausen. Henriette zelf overleefde de oorlog. De dood van haar man maakte dat zij na de oorlog besloot haar leven en kapitaal te schenken aan de samenleving, aan doelen die pasten bij haar idealen n en die van haar overleden echtgenoot. Ze was één van de oprichters van het Humanistisch Verbond, nam initiatief tot het Rosa Spierhuis en haar kunstcollectie kwam terecht in Museum Henriette Polak in Zutphen.
Podcastmaker Dide Vonk volgde haar spoor terug en sprak met: -Pauline Micheels, Polak’s biograaf -Leo Samama, musicoloog, componist en kleinzoon van Henriette Polak -Rina Spigt, vriendin van de familie Polak.
Wat blijft audiodoc is een podcast van HUMAN en NPOLuister, deze aflevering is vanaf zondag 21 juni om 21 uur online op NPO Luister en in het 2de uur van Wat blijft radio op NPO Radio 1.
Zondag 14 juni: Selma Leydesdorff, historicus en hoogleraar mondelinge geschiedenis en cultuur (7 november 1949-6 oktober 2025)
Selma Leydesdorff was historicus en hoogleraar en gold internationaal als een pionier op het gebied van de oral history. Daarnaast was zij zeer betrokken bij de vrouwenbeweging en bedenker van de naam Dolle Mina, een actiegroep waarvan zij in 1969 ook een van de oprichters was. Leydesdorff tekende de persoonlijke geschiedenissen op van overlevenden van oorlogen, waaronder de Tweede Wereldoorlog. Op de achtergrond speelde de oorlogsgeschiedenis van haar eigen familie altijd op. Haar ouders zaten beiden in een kamp (Auschwitz en een Japans interneringskamp) en haar vier grootouders werden vermoord in concentratiekampen. Journalist Maarten Dallinga volgt haar spoor terug en praat met:
*politicoloog en historicus Siep Stuurman, haar echtgenoot met wie ze een leven lang samenwoonde.
*oud-minister, hoogleraar en goede vriendin Jet Bussemaker.
*en Dienke Hondius, universitair hoofddocent geschiedenis aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
Selma Leydesdorff was historicus en hoogleraar en gold internationaal als een pionier op het gebied van de oral history. Daarnaast was zij zeer betrokken bij de vrouwenbeweging en bedenker van de naam Dolle Mina, een actiegroep waarvan zij in 1969 ook een van de oprichters was. Leydesdorff tekende de persoonlijke geschiedenissen op van overlevenden van oorlogen, waaronder de Tweede Wereldoorlog. Op de achtergrond speelde de oorlogsgeschiedenis van haar eigen familie altijd op. Haar ouders zaten beiden in een kamp (Auschwitz en een Japans interneringskamp) en haar vier grootouders werden vermoord in concentratiekampen. Journalist Maarten Dallinga volgt haar spoor terug en praat met:
*politicoloog en historicus Siep Stuurman, haar echtgenoot met wie ze een leven lang samenwoonde.
*oud-minister, hoogleraar en goede vriendin Jet Bussemaker.
*en Dienke Hondius, universitair hoofddocent geschiedenis aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
De Ghanese Kwasi Wiredu, die in 2022 overleed, was één van de grootste Afrikaanse filosofen van zijn generatie. Hij pleitte voor de dekolonisatie van het Afrikaanse denken en een ‘consensusmodel’ voor postkoloniale Afrikaanse staten. Hij bestudeerde de filosofie onder de Akan, de grootste bevolkingsgroep in West-Afrika, waarin de vraag ‘wat maakt een biologisch mens tot een waarachtig persoon’ centraal staat. Deze filosofie, waarin de gemeenschap leidend is, staat haaks op de meeste westerse filosofieën.
Presentator Nathan de Vries, zoon van een Ghanese vader, gaat aan de hand van zijn persoonlijke geschiedenis in gesprek met mensen die de filosofie van Wiredu goed kennen. Wat blijft van het gedachtegoed van Kwasi Wiredu? Nathan praat met:
-Akwasi, hiphopartiest en oprichter van Omroep Zwart; hij is van Ghanese afkomst.
-Nii Hammond, theatermaker en erfgoedonderzoeker Afrikaanse studies. Hij werd geboren in Ghana en groeide op in de hoofdstad Accra. Hij woont sinds zijn zesentwintigste in Nederland.
-Henk Haenen, een historicus die promoveerde op het Afrikaanse denken.
-Louise Müller, universitair docent Afrikaanse literatuur en media aan de universiteit Leiden. Ze studeerde af op de Akan filosofie en geschiedenis, en promoveerde op de Ashanti. De Ashantivormen een prominente subgroep van het Akan-volk.
De vorig jaar overleden politicus, schrijver en wetenschapper Jan Terlouw wist op z’n vijfentachtigste de harten van veel Nederlanders opnieuw te veroveren tijdens een optreden in het tv-programma DWDD met zijn pleidooi voor een humane samenleving. Dit pleidooi ging met de metafoor ‘touwtje uit de brievenbus’ de geschiedenis in. Hij heeft er dan al een bewogen en actief leven op zitten: hij is wetenschapper, fractielid en minister namens D66 én schrijver van de jeugdboeken ‘Koning van Katoren’ (1971) en ‘Oorlogswinter’ (1972) en tenslotte Commissaris van de Koningin in Gelderland.
Journalist en podcastmaker Botte Jellema volgt zijn spoor terug en praat met:
-dochter Sanne Terlouw die samen met haar vader ook enkele jeugdboeken schreef;
-biograaf Joep Boerboom die in 2016 het boek ‘Jan Terlouw. Jeugdboekenheld op het Binnenhof’ schreef;
-jeugdboekenrecensent Jaap Friso van De Grote Vriendelijke Podcast over jeugdliteratuur;
-en Annette Mul, partner van Terlouw tijdens de laatste jaren van zijn leven.
In Wat blijft audiodoc een portret van de vorig jaar overleden choreograaf en fotograaf Hans van Manen. Van Manen was een choreograaf die meer dan 150 balletten schreef en daarmee ook internationaal grote faam verwierf. Als Amsterdams kind van een Duitse moeder en een vader die al jong overleed, groeide Van Manen op in armoede. Op zijn zestiende, bewust van zijn homoseksualiteit en zijn liefde voor de dans, besloot hij niet meer naar school te gaan en koos hij voor zijn artistieke leven.
Podcastmaker en journalist Maarten Dallinga volgt zijn spoor terug. Hij praat met:
-Henk van Dijk, bijna een halve eeuw de partner van Hans én zijn vaste ‘cameragraaf’, de persoon die choreografieën vastlegt op beeld. Van Manen heeft de rechten op zijn werk aan hem overgedragen.
-Rachel Beaujean, danser en tot voor kort adjunct-artistiek directeur van Het Nationale Ballet. Ze danste jarenlang in choreografieën van van Manen en is nu als directeur van de Hans van Manen Foundation, verantwoordelijk voor het instuderen en doorgeven van zijn werk, over de hele wereld.
-Sjeng Scheijen, die de biografie ‘Gelukskind’ over Hans van Manen schreef. Eerder publiceerde hij de biografie van dans- en kunstpionier Sergej Diaghilev, die inmiddels wereldwijd is erkend als standaardwerk.
In Wat blijft audiodoc een aflevering over de Frans-joodse filosoof Emmanuel Levinas. Levinas wordt gezien als ‘de filosoof van de Ander’, consequent met een hoofdletter geschreven om het belang van de aanwezigheid van de andere mens te benadrukken. Levinas overleefde de Tweede Wereldoorlog, maar zijn familie werd uitgemoord. Deze helse geschiedenis spoorde hem aan tot een pleidooi voor een betere en humane omgang tussen mensen.
Sinds zijn overlijden in 1995 is er sprake van een opleving van de belangstelling voor zijn werk. Publicaties van de Vlaamse moraaltheoloog Roger Burggraeve en de Vlaamse psychiater Dirk de Wachter spelen hierin een grote rol.
Journalist Marlous Lazal praat met:
-de Vlaamse psychiater Dirk de Wachter, die veel troost uit het werk van Levinas put;
-moraaltheoloog Roger Burggraeve, gerenommeerd door zijn onderzoek naar het werk van Levinas, wat hem de bijnaam ‘Burginas’ opleverde;
-de Vlaamse journalist en programmamaker France Guwy, die Levinas in 1985 interviewde voor de Ikon-televisie;
-en theatermaker Adelheid Roosen die al jong kennis maakte met Levinas’ werk en het nog steeds als een leidraad in het leven ervaart.
In Wat blijft Audiodoc een portret van schrijver en historicus Annie Romein-Verschoor. Samen met haar man Jan Romein verwierf ze bekendheid met de publicatie De lage landen bij de zee (1934), een op marxistische leest geschoeide vaderlandse geschiedenis. Een jaar later promoveerde ze bij Albert Verwey op De Nederlandsche romanschrijfster na 1880, waarvan de handelseditie een jaar later verscheen onder de titel Vrouwenspiegel. Zelf was ze een vrouw vol paradoxen: vurig pleitbezorger voor de gelijkheid tussen man en vrouw, maar ze schoof haar eigen werk zonder mopperen opzij om haar man de ruimte te geven. Ze was de eerste die wetenschappelijk onderzoek deed naar vrouwenliteratuur in Nederland, maar tegelijk was zij ook de hardste criticus van het werk van (bejubelde) vrouwelijke auteurs. Het was ook haar man Jan Romein die vooral wordt gezien als degene die een belangrijke rol heeft gespeeld bij de publicatie van het dagboek van Anne Frank. Maar is dat wel het hele verhaal?
Journalist Floortje Smit praat met:
-Hedy D'Ancona, kritische bewonderaar van Annie, ze vroeg haar te schrijven voor Opzij;
-Annie’s kleindochters Merle Heinemeijer en Anne Romein;
-Erica van Boven die werkte als hoogleraar Letterkunde aan de Open Universiteit en als hoofddocent Moderne Nederlandse letterkunde aan de Rijksuniversiteit in Groningen.
In Wat blijft audiodoc volgt presentator en journalist Nicole Terborg het spoor van de Surinaams-Nederlandse Astrid Roemer. Astrid Roemer, ze overleed in het begin van dit jaar, was één van de grootste schrijvers uit Suriname van de afgelopen eeuw. Ze pendelde een leven lang heen en weer tussen haar moederland Suriname en Nederland, België en Schotland. Ze schreef zowel proza als poëzie en was zich in haar werk zeer bewust van de koloniale verhoudingen tussen Suriname en Nederland. Ook de ongelijke verhouding tussen man en vrouw had haar aandacht; ze werd gezien als een feministisch schrijver, maar weigerde zich in een hokje te laten stoppen. Ze was enorm eigenzinnig en kwam regelmatig in opspraak. In 2016 ontving zij de P.C. Hooft-prijs, in 2021 werd haar de Prijs der Nederlandse Letteren toegekend en ook die mijlpaal werd niet zonder slag en stoot bereikt. Nicole Terborg, die de schrijver zelf ook meerdere malen ontmoette, praat met:
*Michiel van Kempen, emeritus-hoogleraar Nederlands-Caraïbische Letteren, schrijver, dichter, letterkundige en surinamist;
*Nina Jurna, correspondent Latijns-Amerika. Ze begeleidde Astrid Roemer op een tournee door Brazilië;
*Karin Amatmoekrim, Surinaams-Nederlandse schrijver en letterkundige;
*programmamaker Charisa Chotoe, een vriendin van Astrid Roemer.
Benno Premsela was een befaamd vormgever en binnenhuisarchitect, een prominent figuur in de wereld van kunst en cultuur en daarnaast een gedreven pleitbezorger van homo-emancipatie. Hij was voorzitter van het COC, de belangenvereniging waar hij veel zichtbaarheid aan gaf. Hij was een belangrijk vertegenwoordiger die openlijk op televisie zijn homoseksualiteit besprak. Zijn grote verdienste is geweest de succesvolle lobby voor het afschaffen van Artikel 248bis, een wet uit het strafrecht waarmee homo's werden gediscrimineerd, gecriminaliseerd en gechanteerd. Zijn missie had alles te maken met zijn voorgeschiedenis. Premsela’s vader was een joodse huisarts en seksuoloog; hij werd samen met zijn vrouw en dochter in Auschwitz vermoord. Benno Premsela en zijn broer overleefden de oorlog. In Wat blijft audiodoc volgt journalist Botte Jellema zijn spoor terug. Hij praat met:
*Rob Tielman, oud-hoogleraar Sociologie en bevriend met Premsela;
*Harry Ribbens, oud-directeur van het Centrum voor Industriële vormgeving die met Premsela heeft samengewerkt;
*Ingeborg de Roode, conservator Industriële vormgeving van het Stedelijk Museum in Amsterdam;
*en Dolly Bellefleur, het alter ego van Ruud Douma, die als dragqueen al decennia optreedt en een belangrijk boegbeeld is van de LHBTIQ+ beweging.
