Joods Cultureel Kwartier

Deze aflevering gaat over de invloed die je naam op je leven kan hebben. We doen dat in het kader van de tentoonstelling Zijn joden wit?, die tot 1 augustus 2021 te zien is. Caspar Stalenhoef spreekt met algemeen directeur Emile Schrijver: is het toevallig dat hij ook schrijver is geworden, is Schrijver een joodse naam en heeft hij daar ooit last van ondervonden? En daarna Anousha Nzume: haar naam weerspiegelt haar leven, waarin Russische, joodse, Kameroense en Nederlandse invloeden samenkomen. Als bonus, aan het einde van de aflevering, kun je luisteren naar een fragment uit Anousha’s eigen podcast, Dipsaus.

De verdwenen geschiedenis van het Waterlooplein wordt voor een belangrijk deel teruggevonden door te zoeken in afval. Onder de grond van het plein zijn beerputten aangetroffen, waar de bewoners tussen 1600 en 1800 niet alleen hun behoefte in deden, maar ook allerlei andere spullen hebben weggegooid. Wat afval kan zeggen over mensen, dat vraagt Caspar Stalenhoef in deze podcast aan fotograaf Joram Blomkwist, filosoof Lisa Doeland en historicus Maarten Hell.

Kijk-, lees- en luistertips:

- Tentoonstelling tot eind februari 2021: ‘Waterlooplein. De buurt binnenstebuiten’

- Garbology: ‘My Life in Garbology’ van A. J. Weberman (boek)

- De foto’s van Joram Blomkwist

- Het boek van Lisa Doeland

- De foto’s van albatroskuikens

- Het NWO-onderzoek naar Vlooienburg

- Microgeschiedenis: ‘Graft’ van Adrie van Deursen (boek), ‘Montaillou’ van Emmanuel Le Roy Ladurie (boek)

- Een van de boeken van Maarten Hell: ‘De Amsterdamse herberg 1450-1800’

Meestal horen onze podcasts bij een tentoonstelling. Deze aflevering is nét iets anders: hij is gemaakt samen met Anna de Wit en Roos Kause, twee van de dit jaar door Diversion opgeleide Nieuwe Verbinders. Zij waren bij ons te gast om te onderzoeken hoe je optimistisch en opbouwend met elkaar in gesprek kunt gaan, terwijl toenemende polarisatie daarvoor vaak in de weg zit. Ze gaan in deze podcast in gesprek met Iris: 22 jaar, student kunstmatige intelligentie en joods. Hoe reageert zij op vooroordelen en denkbeelden die mensen over joden hebben?

Ze is weer bij ons te zien in het museum: Charlotte Salomon. Toch wel een van de favorieten in onze collectie. De tentoonstelling gaat over de invloed van film op haar werk. In deze podcast gaan we nog wat verder: als je haar vergelijkt met een filmregisseur, dan is ze wel een vrouwelijke filmregisseur. Waaraan merk je dat? En kun je haar werk een vroeg voorbeeld noemen van de female gaze? Daarover gaat Joyce Poot in gesprek met Mirjam Knotter en Cathelijne Blok.

Kijk-, lees- en luistertips:

- Introductiefilm gemaakt bij de grote tentoonstelling in 2017

- Podcast: The Great Women Artists, met Chantal Joffe

- Podcast: The Hedgehog and the Fox, met Griselda Pollock

- Podcast: Met Groenteman in de kast, met Sacha Bronwasser

- Lemma over Charlotte Salomon in het Jewish Women Archive, geschreven door biograaf Mary Lowenthal Felstiner

- Artikel in The New Yorker, door Toni Bentley

- Artikel in De Groene Amsterdammer, door Basje Boer

- Recensie van De Kunstmeisjes

- The TittyMag, het feministisch kunstcollectief opgericht door Cathelijne Blok

- Helmut Newton was in 2016 te zien in Foam

- Curated by GIRLS, het voorbeeld waarmee Cathelijne eindigt

Van grofweg 1600 tot 1900 werden praktisch alle diamanten ter wereld verhandeld en bewerkt in Amsterdam. Dat zorgde voor welvaart waar de hele stad van profiteerde. Deze aflevering gaat over hoe Amsterdam de diamantstad van de wereld werd, waarom er zoveel mensen in deze sector joods waren, en hoe zij successen behaalden door een vakbond op te richten die nog altijd wereldwijd als maatstaf wordt gezien. Aan het einde van de aflevering gaan we op bezoek bij Gassan Diamonds, voor een spoedcursus diamantslijpen.

Klik hier voor meer informatie over de tentoonstelling.

De tentoonstelling is een fascinerende ontdekkingsreis: hoe een eeuwenoude joodse geheimleer, met ‘oerkennis’ over de schepping van hemel en aarde, zo wijdverspreid is geraakt in het westerse denken en de kunsten. In deze podcast legt conservator Mirjam Knotter een aantal kabbalistische ideeën uit en wat de invloed daarvan is geweest op bijvoorbeeld David Bowie, Barnett Newman en Anselm Kiefer. Daarna vertelt Chantal Suissa-Runne hoe zij de kabbala in haar eigen leven in de praktijk brengt.

This is the first in a series of twelve episodes to accompany the exhibition ‘The Persecution of the Jews in Photographs: The Netherlands, 1940-1945’, which was on view in 2019 at the National Holocaust Museum in Amsterdam and the Topography of Terror in Berlin. This podcast series focuses on the Ten Stages of Genocide as drawn up by American law professor Gregory Stanton. You’ll hear experts from the Jewish Cultural Quarter and NIOD, followed by people who have survived the persecution, in excerpts from the interview project ‘Two Thousand Witnesses Tell Their Stories’. This podcast series is produced by Caspar Stalenhoef, written by Caspar Stalenhoef and Inger Schaap, and narrated by Mikey Casalaina.

Before the Second World War, around two per cent of the Dutch population was Jewish. The Jews blended in with society. The Nazis used their own guidelines to determine who was Jewish and who was not, and set people against each other. They used hate propaganda to fuel the flames of anti-Semitism. Jews lost contact with the rest of society and became isolated. In this picture from 1933, all of that still seems far away.

In the next stage, prejudice and anti-Semitic stereotyping are followed by discriminatory legislation. Just a few months after the start of the occupation, the first anti-Jewish measures were introduced, which eventually drove the Jews further and further apart from the rest of society. Because of all the prohibitions, Jews were no longer able to live normal lives. For example, Jews could no longer access the popular Lepelenburg park in Utrecht. With every step it became harder for Jews to resist the new measures, and for others to help.

From May 1942 onwards, all Jews of six years and older had to wear yellow badges. These badges resembled the Star of David, abusing a Jewish religious symbol. They marked the wearers as Jews, for all the world to see. Like these children in Amsterdam, pretending that they are going camping. Jews were treated as a separate group and thus became increasingly isolated.

The persecution of the Jews was conceived, prepared, and carried out by people. The German Nazis received the help of Dutch collaborators, for instance when Dutch civil servants assisted in recording where in Amsterdam Jews lived. These thorough records made it very difficult for Jews to go into hiding.

The Nazis considered Jews an inferior race, and they expressed this in their language and in the treatment of Jews. Jewish possessions were stolen and social ties were severed. Entertainment and sports were forbidden for Jews. If perpetrators do not see their victims as human beings, they find it less difficult to kill them. Jews were taken to the death camps in cattle and freight wagons, and the Nazis were not the least bit ashamed; they even recorded the deportations on film.

The deportation of more than 104,000 Jews from the Netherlands required vast preparation and organisation. In Amsterdam, the premises of the Hollandsche Schouwburg were used for 16 months to hold a total of over 46,000 Dutch Jews awaiting deportation. The photographer recognised her classmate among the people in the theatre. The Hollandsche Schouwburg symbolises the turning point from life in restricted freedom to imprisonment. From life to death.

Genocide aims to destroy a group of people. The Nazis set out to exterminate all European Jews. Their actions were not limited to adults; they targeted children as well. Eighteen thousand Jewish children from the Netherlands alone were murdered. The Jewish Crèche in Amsterdam, across the street from the Hollandsche Schouwburg, housed thousands of children awaiting deportation. Almost 600 of them were saved thanks to the collaboration of the Jewish child care workers, members of the Jewish Council, and various resistance groups.

In July 1942, the systematic murder of Dutch Jews in concentration and extermination camps began. Together with Jews from almost all other European countries, they arrived in camps that the Nazis had built, most of them in occupied Poland. Upon their arrival, most of them were selected to be killed straight away, others were designated for forced labour until they died. Almost all of the Hungarian Jews in this photo were murdered in the gas chambers immediately after their arrival.

To this day, there are still people who deny the Holocaust ever happened. During the war, the perpetrators started to erase the traces of their crimes, to avoid being taken to trial afterwards. The gas chambers in Auschwitz, for instance, were blown up by the Nazis themselves. Many survivors consider it their duty to talk about their experiences. Of the children in the photo, the girl in the pale dress, was the only one to survive the Holocaust.

Not every prejudice leads to genocide, but every genocide is preceded by prejudice. This is an important lesson to take away from Stanton’s theory. Genocide does not happen overnight, but is conceived, prepared, and carried out by people.

Dit is de eerste van twaalf afleveringen die aansluiten bij de tentoonstelling ‘De Jodenvervolging in foto’s. Nederland 1940-1945’, die in 2019 te zien was in het Nationaal Holocaust Museum i.o. in Amsterdam en Topographie des Terrors in Berlijn. In deze podcastserie wordt de Jodenvervolging ontleed in tien stadia van genocide, zoals die zijn opgesteld door de Amerikaanse jurist Gregory Stanton. Je kunt luisteren naar experts van het Joods Cultureel Kwartier en het NIOD en je hoort mensen die de Jodenvervolging hebben overleefd, in fragmenten uit het interviewproject ‘Tweeduizend getuigen vertellen’.

In de jaren dertig, voordat de oorlog uitbreekt, vormen joden maar een klein deel van de Nederlandse bevolking: ongeveer 2%. Annemiek Gringold van het Joods Cultureel Kwartier laat op een alledaagse foto uit 1933 zien dat joden opgaan in de massa. In hetzelfde jaar komt in Duitsland Hitler aan de macht; overlevende Henriëtte Schmidt-van Essen vertelt in het interviewproject dat daarna het antisemitisme overwaait naar Nederland.

Al na enkele maanden worden in bezet Nederland de eerste anti-joodse wetten ingevoerd, die joden en de rest van de samenleving steeds verder uit elkaar zullen drijven. Laurien Vastenhout van het NIOD vertelt daarover bij een foto van een Utrechts park met een bordje ‘Voor Joden verboden’. In het interviewproject vertelt overlevende Henriëtte Schmidt-van Essen dat zij ondanks de verboden haar leven zo gewoon mogelijk probeerde voort te zetten.

Eind april 1942, dus bijna twee jaar na de bezetting, krijgen joden te horen dat zij voortaan een gele ster op hun kleding moeten dragen als ze de straat op gaan. Laurien Vastenhout van het NIOD wijst bij een foto met joodse kinderen op de praktische problemen die het dragen van de ster met zich meebracht. In het interviewproject vertelt overlevende Molly Deen welke consequenties het niet dragen van de ster kon hebben.

De stelselmatige deportaties en moord op de joden zijn alleen mogelijk dankzij terreur, collaboratie en onverschilligheid. Voor de uitvoering is niet alleen de Duitse bezetter verantwoordelijk, maar ook Nederlandse bestuurders en ambtenaren. Annemiek Gringold van het Joods Cultureel Kwartier staat stil bij een beruchte plattegrond van Amsterdam. In het interviewproject vertelt overlevende Harts Nijstad waarom zijn familie eind 1941 niet meer in Lochem kon blijven wonen.

Tijdens de bezetting van Nederland wordt iedereen met één of meerdere joodse grootouders het slachtoffer van de nazi-vervolging. Werkloos gemaakte joodse mannen worden vanaf januari ’42 van hun gezinnen gescheiden en naar werkverschaffingskampen gestuurd. Erik Somers van het NIOD laat een foto zien van een werkkamp in Vledder. Overlevende Hartog Tertaas heeft moeten werken in kampen in Hooghalen en Sellingerbeetse; in het interviewproject vertelt hij daarover.

In de eerste twee jaar van de oorlog neemt de beroving, ontrechting en isolering van joden zulke vormen aan dat het praktisch onmogelijk wordt om nog een normaal leven te leiden. Dit zijn stappen in de ontmenselijking van slachtoffers. Erik Somers van het NIOD vertelt over de zeldzame filmbeelden die van de deportaties vanuit Westerbork bewaard zijn gebleven. In het interviewproject vertelt overlevende Ralph Prins over de onmenselijke condities in kamp Westerbork.

Alle voorgaande stappen zijn een voorbereiding op de deportaties. In Amsterdam wordt gedurende 16 maanden de Hollandsche Schouwburg gebruikt om joden gevangen te houden voordat ze worden gedeporteerd. Er is van die 16 maanden een klein aantal foto’s bewaard gebleven; Annemiek Gringold van het Joods Cultureel Kwartier laat er een zien. In het interviewproject vertelt overlevende Ted Musaph-Andriesse hoe zij zelf in de Hollandsche Schouwburg terechtkwam en wat ze daar aantrof.