Duurzaam Raak

“Onderwijs bereidt jongeren nog lang niet voldoende voor op de toekomst, nee, we zijn nog maar net begonnen,” aldus Bastiënne Bernasco, docent op de Saxion Hogeschool. Elke dag zouden scholen aan de toekomst van studenten moeten werken. Bevlogen geeft Bastiënne tal van inzichten over hoe dit kan. Ze legt uit hoe de klas als ecosysteem kan functioneren waarin de leraar enkel het grondplan aanlegt en zaden plant. In plaats van de gebruikelijke individu-gerichte en vooraf dichtgetimmerde aanpak, gaan studenten in zo’n systeem- en groepsgerichte aanpak meer plezier in het leren ervaren en ontvankelijk worden. “Zorg ervoor dat ze van ‘ik’ naar ‘wij’ komen en dat ze gaan ervaren wat werkelijk waarde heeft.”

Jarenlang heeft Peter Kaim projecten gedaan bij tal van scholen: over zwerfafval, water en klimaat. Hij kent de verschillen in aanpak van scholen die bepalen hoeveel ruimte er is voor duurzaamheid. Naast het werk als gastdocent werkt hij momenteel ook als docent scheikunde en docent ontwerpen en onderzoeken bij ‘t Hooghelandt College in Amersfoort. "Mijn leerlingen begrijpen de noodzaak van duurzamer leven. Ze leren over het broeikaseffect en klimaatverandering, dat krijgen ze bij meerdere vakken." Het gedrag aanpassen is echter het grote probleem. "We weten ook dat sporten gezond is, en blijven toch op de bank zitten. Ik heb bij veel gastles projecten geprobeerd om afval te scheiden, maar het is mij niet gelukt om scholen het daadwerkelijk te gaan doen". Peter gaat graag verder de diepte in, bijvoorbeeld tijdens het vak onderzoek en ontwikkeling waar hij extra aandacht aan duurzame thema's kan geven. Tijdens ons gesprek strooit hij met weetjes en visie op het onderwerp. Zo wordt het bijvoorbeeld duidelijk wat veel eendenkroos eigenlijk betekent; hoe zwerfafval naast het zeeleven ook het grondleven bedreigt en komen verschillende ideeën langs over hoe het onderwijs er ook uit zou kunnen zien.

“Je wordt als leraar in een vrij traditioneel keurslijf gedwongen. Je moest best wel veel kunnen, zelfvertrouwen hebben en eigenwijs zijn om daar uit te kunnen,” aldus lerares filosofie Desiree Berendsen van het Corderius College in Amersfoort. Ze schetst de haken en ogen aan het verduurzamen van onderwijs en curriculum voor leerlingen van het voortgezet onderwijs. Als boerendochter is haar uitgangspunt voor haar aandacht voor duurzaamheid de cyclus van het leven. “We zijn de cyclus van het leven nu aan het verstoren, en dan houdt het straks echt op. Ik ben trots op de landbouw in Nederland, maar we moeten niet de hele wereld willen voeden. Er zijn gewoon te veel dieren per vierkante meter. Eerdere pandemieën voor Corona, zoals Q-koorts en Vogelgriep had je die reden ook hier in Nederland. Het zou me niet verbazen als de volgende pandemie in Brabant ontstaat.”
Al sparrend verkennen Desiree en Maiken het belang van sociale duurzaamheid en de scheidslijn tussen onderwijs en opvoeding in de relatie met het ontstaan van empathie.

Hoe maak je duurzaamheid leuk, èn hoe levert het 't snelste en 't beste resultaat op? Eugene Zaaijer begeleidt leerlingen op de HBO en MBO die vaak zelf hebben gekozen voor een duurzame studie of bijvak. Studenten worden op pad gestuurd met een vraag en komen terug met een duurzame oplossing. Via design-sprints, challenges e.d. krijgen studenten ervaringen in de praktijk, duurzaamheid wordt tastbaar en ze leren handige skills als doordenken. "Daar heeft een latere werkgever straks ook profijt van."Eugène weet hoe duurzaamheid positiever overkomt; maar ook hoe het makkelijker en eerlijker zou worden om voor duurzame keuzes te gaan èn waarom we ons moeten gaan richten op de hele lifecycle... 

"Ook in het onderwijs zien we mono-cultuur: die van de ratio," stelt freelance docente Amanda Cooiman, verwijzend naar dat bijna enkel het 'cognitief rationele' in hoger onderwijs wordt gefaciliteerd. "We zijn als mens niet alleen maar rationeel. Het is voor onze toekomst wezenlijk dat er aandacht komt voor alle vier van onze intelligenties. We kunnen namelijk niet alles alleen maar bedenken. Er is ook een verandering in de relatie tot de natuur voor nodig." Ze illustreert de reden hiervoor met de laatste woorden van Wubbo Ockels: "waar we van houden, daar gaan we voor zorgen."

"We gebruiken de aarde nu, op allerlei manieren, en het blijkt inmiddels dat dit niet oneindig kan. We kunnen zoeken naar nieuwe vormen van technologie maar volgens mij - en veel anderen - is er een bewustzijnsverandering nodig. Hebben we wel zoveel nodig?" Amanda gaat in op hoe die bewustzijnsverandering zich voltrekt en hoe onze relatie met de natuur hierin helpt.   

Hoe zit het met duurzaamheid in het economie-curriculum en hoe kan er meer aandacht voor komen? Marc den Elzen, econoom, voormalig leraar economie, werkzaam bij een expertisecentrum in curriculumontwikkeling, geeft hier - op persoonlijke titel - antwoorden op. Het gesprek laveert van het mensbeeld dat leerlingen meekrijgen in de lessen; de vraag wat je de kinderen wilt leren, tot in hoeverre duurzaamheid ook via het onderwijs bereikt kan worden. Marc bespreekt naast de rol van het vak economie, ook wat er nodig is om het economisch systeem duurzamer te maken. 

“Voor de warmtetransitie zijn kleine stappen net zo belangrijk,” stelt de Amersfoortse wethouder Duurzaamheid, Astrid Janssen. Ze geeft in deze podcast onder meer aan welke hulp er voor energiebesparingsmaatregelen zijn. Na het isoleren komt de grote stap die je niet in alle wijken gelijktijdig kunt inzetten: van warmtevoorziening overschakelen op duurzame bronnen. Schothorst-Zuid is in Amersfoort het eerst aan de beurt. Ze bespreekt hoe het eerder voorgestelde warmtenet voor Schothorst-Zuid ondanks het mislopen van rijkssubsidie door kan gaan en hoe het participatieproces onvoldoende bleek. “Ondanks dat we veel hebben gedaan aan participatie, blijken burgers in Schothorst de behoefte te hebben om zelf helemaal een eigen proces te doorlopen, om uit te maken wat zij willen. We steunen het burgerinitiatief Warmtestem hier nu bij.” Ze betreurt dat samenwerking met burgerinitiatieven niet altijd lukt. Om de warmtetransitie te laten slagen vindt ze dat het rijk geen goede basis heeft gelegd. “De impact van het klimaatakkoord is nooit naar burgers gecommuniceerd. Dit is nodig zodat mensen begrijpen wat hun verantwoordelijkheid is.”

Fedde Bloemhof is actief in Vereniging Duurzaam Soesterkwartier, onder meer in de werkgroep die een plan schreef voor de aanpak van de warmtetransitie in de wijk. Net als de geleidelijke aanpak voor het energieneutraal maken van zijn woning (“best combineer je isoleren met de verbouwingsstappen die je toch al wilt doen”) gelooft de werkgroep in een brede aanpak van de warmtetransitie. Eerst de behoeften in de wijk onderzoeken, op alle fronten, en dit vervolgens combineren met het zoeken naar nieuwe warmtebronnen en vervolgens aanleg van het nieuwe systeem. De gemeente kon niet meegaan in deel van het voorstel, waardoor het gesprek vastliep. Hoe gaat de wijk nu invloed hebben op wat er gebeurt? Fedde herinnert aan het verschil tussen huurders die zelf hun renovatie konden kiezen en die hun renovatie opgelegd kregen. De eerste waren enthousiast, de anderen klaagden. “Ook processen lopen verreweg het best in wijken waar het initiatief bij bewoners vandaan komt.”

Hoe krijg je buurten actief met de warmtetransitie in Coronatijd? Hoe zouden burgers kunnen komen aan de specialistische kennis die nodig is om hun leefomgeving mee te helpen bepalen? Tammo ter Hark van Buurkracht en Duurzaam Amersfoort-Zuid, geeft in dit tweede deel een update. Hij heeft inzicht in reacties op de warmtetransitie van zowel burgers als gemeenten en vraagt zich af of impopulaire maatregelen nodig gaan worden.

Tupperware-parties mogen dan ten einde zijn, de formule werkt nog prima voor buurt- Energy-parties. Tammo ter Hark, vrijwilliger voor Duurzaam Amersfoort-Zuid, buurtbegeleider en coördinator aardgasvrije wijken bij Buurkracht legt uit waarom het werkt als buren samenwerken. Hij ziet dat veel kennis van burgers en burgerinitiatieven niet wordt benut. “De gemeente kan geld besparen en burgers gelukkiger maken. Je zou eens moeten brainstormen over hoe je burgers beter kunt laten meebeslissen over de stad.” Aardgasvrij-trajecten kosten veel tijd en communicatie. Hij kan zich voorstellen dat buurtbewoners niet alles zelf willen doen. Ze kunnen ondersteund worden. “Maar als je als wijk niet wil dat zaken voor je bepaald worden, dan moet je het stuur nu wel pakken.

In dit tweede gesprek geeft Jan Zuilhof een update over de lokale situatie en schetst de landelijke context. “Bewonersinitiatieven hebben een onduidelijke positie en beleid is nog te onduidelijk om bewonersinitiatieven een echt goede bijdrage te laten leveren aan de warmtetransitie. Dat is zonde, want er zit veel potentie in,” aldus Jan die ondanks kritiek veel begrip heeft voor gemeenten en hun complexe opgave. Om deze transitie te laten slagen voorziet hij uitbreiding van het gebruikelijke speelveld van gemeente en marktpartijen. En om bewonersinitiatieven hun rol te laten spelen als derde speler schetst hij wat de benodigde beleidskaders zouden kunnen zijn.



Lokaal legt Jan uit hoe zij hun bewonersinitiatief Warmtestem in Coronatijd tot coöperatie ontwikkelen en de continuïteit van een vrijwilligersorganisatie proberen te borgen. Hoe gaat het verder met het warmtenetplan na de petitie ertegen en nadat de subsidie van bijna €5 miljoen niet is toegekend? Is er nu ruimte om uit te vinden wat burgers echt willen en of er voldoende draagvlak is om het plan door te zetten?

Jan Zuilhof, Kennismanager Bewoners en Warmte voor de klimaatstichting HIER, woont in de wijk in Amersfoort die waarschijnlijk als eerste van het gas af gaat: Schothorst-Zuid. Vanaf het eerste uur als bewoner betrokken bij het proces richtte hij samen met buurtgenoten de wijkcoöperatie Warmtestem op. In de eerste podcast vertelt Jan over het proces in Schothorst-Zuid rond het plan voor een warmtenet op biomassa. Waarom is betrokkenheid van burgers bij het proces wenselijk? Hoe had hij het proces liever gezien? Hij vertelt ook over zijn motivatie èn over zijn zondes.

Annemarth Idenburg, directeur van Trendbureau Overijssel, wetenschapper en woonachtig in Schothorst, stelt fundamentele vragen over de warmtetransitie en de rol van de democratie hierin. Ze schetst de vaak lastige relatie tussen de representatieve democratie en de doe-democratie, zoals die van buurtinitiatieven. Met voorbeelden uit eerder onderzoek en de praktijk van gescheiden afval inzamelen begint te dagen wat er nodig is om de warmtetransitie te laten slagen.

Hoe kom je er toe om van het gas af te gaan als de rest van de samenleving nog weinig in actie komt?Voorloper Ruurd Elsman leeft in zijn woning in het Soesterkwartier al lange tijd van het gas af en inmiddels geheel energieneutraal. Wat maakt dat iemand deze stappen ook daadwerkelijk zet? In deze podcast krijgen we een glimp van Ruurds denken en wat hem motiveerde tot deze stappen.