Studium Generale UU Podcast

I think, therefore I am. This statement, by the French philosopher René Descartes, is one of the most famous in western philosophy. You can question everything—except your own existence. Case closed, right? Not according to early Buddhists, who believed in the idea of no-self. Philosopher Colin Caret explains what it means to have no self and what lessons we can learn from the Buddhist way of thinking. 

Koemelk of havermelk in je koffie, vlees of peulvruchten op je bord, met het vliegtuig of de trein op vakantie? In de liberale Nederlandse samenleving zijn we vrij om te kiezen. Maar hoe liberaal zijn die keuzes als we daarmee de vrijheid van anderen beperken? Tijdens de Utrechtse Nacht van de Filosofie 2026 pleit filosoof en jurist Jurriën Hamer voor een minder vrijblijvende omgang met vrijheid. 

The idea of ‘human nature’ has become controversial. In the past, it has been used to denigrate other people, other cultures, and other creatures. But according to philosopher Katie Ebner-Landy, we cannot do away with the concept, in spite of all its flaws. What understanding of human nature might avoid the violence to which it was put in the past? And can it help to make human lives better? 

Drones rond Europese luchthavens, cyberaanvallen en desinformatiecampagnes. We zijn niet officieel in oorlog, maar achter de schermen probeert met name Rusland Europa te verzwakken. Hoe gaan we om met die permanente dreiging? En welke rol speelt het Westen zelf op het hybride strijdtoneel? Met cultuurhistoricus Rutger van der Hoeven (UU) en onderzoeksjournalist Birte Schohaus (Follow the Money).

Hoe verandert onze taal? Worden overbodige woorden geschrapt of wordt onze taal juist ingewikkelder? En wat is de invloed van migratie? Taalwetenschapster Sterre Leufkens geeft een voorproefje van hoe onze taal in de verre toekomst zou kunnen klinken.

Het aantal vrouwen dat bewust kinderloos is, groeit. Ze stuiten regelmatig op kritiek of medelijden, want de maatschappelijke verwachting om kinderen te krijgen is nog steeds hoog. Waarom hebben sommige vrouwen geen kinderwens? Een gesprek met socioloog Nola Cammu, filosoof Suzanne Roes en schrijver Fiona Fortuin over moederschap als persoonlijke én politieke kwestie.

Van pandemieën tot natuurrampen en gewelddadig extremisme. De vraag is niet óf er een nieuwe crisis komt, maar wanneer. Historicus Beatrice de Graaf (UU) legt uit hoe het verleden ons kan helpen om beter voorbereid te zijn op een toekomstige crisis. Wat betekent het om weerbaar te zijn, als burger en als samenleving?

In de jaren 70 waren Nederlanders wereldwijde koplopers in ontwikkelingshulp. Tegenwoordig is internationale samenwerking nauwelijks een politiek thema meer. Onderzoeker Dirk-Jan Koch legt uit waarom het imago van ontwikkelingshulp verslechterde, ook in het Globale Zuiden. Hoe zou moderne ontwikkelingshulp eruit kunnen zien?

Al sinds de jaren 80 luiden bezorgde wetenschappers de noodklok: klimaatverandering is een groot probleem. Klimaatwetenschappers zijn het erover eens dat we er iets tegen moeten doen. Maar die boodschap wordt ondermijnd door grote hoeveelheden desinformatie. Wat zijn daar de gevolgen van? En hoe herken je de vaak subtiele patronen van klimaatdesinformatie? Filosoof Mario Veen legt uit. 

Sartre, Nietzsche, Kant. Wie kent ze niet? We hebben de neiging om steeds naar dezelfde denkers te grijpen om grip te krijgen op de wereld om ons heen. Maar wat als we de bestaande filosofische canon loslaten? Of moeten we überhaupt af van het idee van een canon? Luister naar een verhaal van filosoof Simon Gusman. 

Wees bescheiden, dienstbaar, en vooral niet te veel. Menig vrouw voelt zich nog steeds ongemakkelijk bij het innemen van ruimte, letterlijk én figuurlijk. Vrouwen die het toch doen, worden dikwijls mikpunt van vrouwenhaat, seksisme en racisme. Met socioloog Christien Brinkgreve, psycholoog Liesbeth Woertman en antropoloog Gloria Wekker (alle drie UU) bespreken we wat het betekent om je plek op te eisen, in relaties en in de maatschappij.

In the past, scientists thought that humans could be subdivided into races. They believed that some races were more civilized and 'progressed' than others. An idea that was eagerly used to legitimize colonial oppression. Nowadays, scientists agree that race/this is a biological myth. Philosopher of science Abigail Nieves Delgado explains how this colonial way of thinking still echoes in modern biology and anthropology.

De aanwezigheid van de mens is tot diep op de zeebodem te horen, van brommende containerschepen tot het lawaai van boorplatforms. Marien bioloog Kees te Velde vertelt hoe die continue stroom aan geluid effect heeft op dieren en ecosystemen. Is geluidsvervuiling nog te stoppen?   

‘Ik voel me depri’ en ‘Dat is traumatisch!’. Therapietaal is onderdeel van ons dagelijks leven geworden. Het past in een cultuur waar steeds meer openheid is over mentale problemen. Maar critici zien het als een symbool van de doorgeschoten ‘psychiatrisering’, waarbij mensen niet meer accepteren dat lijden bij het leven hoort. Historicus Gemma Blok vertelt hoe het denken over wat we normaal en abnormaal vinden door de geschiedenis is veranderd.

The bestselling book Detransition, Baby was called 'perhaps the first great trans realist novel' by The Guardian. It exposes the dreams and sometimes harsh realities of the trans community. One character has an urgent desire to have children, another decides to reverse his transition - because he finds life as a trans woman too difficult. Gender scholar Lieks Hettinga talks about the binary logic surrounding transition and detransition.

Van wapenexport tot klimaatbeleid: burgers vragen de rechter steeds vaker om uitspraken te doen over beleid, of het gebrek eraan. Komen rechters daardoor te veel op de stoel van de politiek te zitten? Of laten politici gevoelige kwesties te makkelijk liggen? En heeft de rechter altijd het laatste woord? Een gesprek met rechtswetenschappers Janneke Gerards en André Verburg, en mensenrechtenadvocaat Merel Hendrickx. 

Als in hun cyclus het oestrogeenniveau stijgt, voelen vrouwen zich somber. En mannen in de ‘penopauze’ krijgen last van angst, geheugenverlies en concentratieproblemen. Zijn al onze mood swings hormonaal gedreven? En is depressie echt een chemische disbalans? Endocrinoloog Max Nieuwdorp legt uit: zijn wij onze hormonen? 

In de jaren 80 was er in Nederland veel verzet tegen kernenergie. Tegenwoordig groeit de steun voor de bouw van nieuwe centrales. Is het een duurzame manier om de klimaatdoelen te behalen? En hoe groot is het risico op een ramp? Atoomfysicus Wim Turkenburg vertelt over de voordelen en nadelen van kernenergie. 

Deze podcast is een montage van het live event van Studium Generale van de Universiteit Utrecht op 22 april 2024.

Volgens de degrowth-beweging moet er een einde komen aan economische groei om de aarde leefbaar te houden. Tegenstanders noemen het naïef en politiek onhaalbaar: de overgang naar een duurzame samenleving vraagt om enorme investeringen, die we niet kunnen betalen als de economie krimpt. Milieugeograaf Crelis Rammelt neemt de voor- en tegenargumenten onder de loep. Moeten we stoppen met groeien of is groene groei mogelijk? 

Een groeiende groep Nederlanders keert zich af van de overheid en andere instituties. Ze voelen zich machteloos en onderdrukt door de staat. Sommigen weigeren belasting en boetes te betalen, anderen proberen hun contact met de overheid helemaal te verbreken. Hoe ziet deze groep zelfverklaarde ‘autonomen’ eruit? Wat beweegt hen? En wat kan de overheid doen om het vertrouwen te herstellen? Een gesprek met rechtswetenschapper Luuk de Boer. 

Nederlandse veiligheidsdiensten waarschuwen al langer voor Russische en Chinese spionageactiviteiten. Die landen zouden het gemunt hebben op technologische kennis van universiteiten en bedrijven. Wat staat er op het spel? Hoe bepaal je wie wel en niet te vertrouwen is? En hoever mag je gaan om kennisdiefstal te voorkomen? We gaan erover in gesprek met inlichtingenexperts Willemijn Aerdts en Eric Schouten. 

Depressie komt veel voor: bijna 1 op de 5 mensen krijgt ermee te maken. Toch slaan de huidige vormen van behandeling niet altijd aan. Psychiater Metten Somers (UMC Utrecht) onderzoekt of psychedelica hier verandering in kunnen brengen. Hoe werkt zo'n behandeling, en wat zijn de voor- en nadelen? Hij legt het je uit.

In de VS is een overdosis door krachtige en verslavende pijnstillers doodsoorzaak nummer één onder jonge mensen. Ook in Nederland schrijven artsen steeds makkelijker zware pijnstillers voor. Hoe komt dat? En wat kunnen we ertegen doen? Apotheker Marcel Bouvy vertelt over de gevaren van pijnstillerverslaving. 

The wars in Ukraine, Gaza, and Sudan demonstrate that war crimes and crimes against humanity are being committed all over the world. As a result, millions of people are suffering. Historian Iva Vukušić investigates what role the International Criminal Court plays in prosecuting suspects of war crimes. Is it fit for purpose?

‘Nederlanders weer op 1’. Met deze slogan werd de PVV de grootste partij. Asielzoekers, arbeidsmigranten en moslims vormen volgens de partij een bedreiging voor ‘echte’ Nederlanders. Dat standpunt is niet nieuw. Waarom stemden kiezers juist nu zo massaal voor radicaal-rechts? En waarom vindt het anti-migratiesentiment in heel Europa zoveel weerklank? Journalist Hasna el Maroudi gaat erover in gesprek met socioloog Marcel Lubbers. 

Van de uitputting en opwarming van de aarde tot het stikstofprobleem: veel van de problemen waar we mee te maken hebben zijn al lang bekend. Toch doen we er nu pas wat aan. Hoe kan dat? Sociaal psycholoog Jan Willem Bolderdijk doet onderzoek naar sociale kantelpunten. Wanneer leidt het duurzame gedrag van een kleine minderheid tot een systeemverandering? 

Hoe verandert AI ons werk? Met arbeidseconoom dr. Emilie Rademakers en arbeidssocioloog prof. Marleen Huysman. 

Hoeveel controle hebben we over onszelf en ons denken? Filosoof dr. Annemarie Kalis over Tolles 'De kracht van het nu'.  

Onderwijswetenschapper dr. Casper Hulshof prikt de onderwijsmythes door.

Waarom komen sommige mensen wel in verzet en andere niet? Met historicus prof. Ismee Tames.